12 ਮਈ: ਸਰਹਿੰਦ ਫਤਿਹ ਦਿਵਸ – ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਨਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ

-ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ
ਔਕਲੈਂਡ, 11 ਮਈ, 2026 (ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਸਿਆਲਾ) – ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ, ਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਅਦੁੱਤੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 12 ਮਈ 1710 ਦਾ ਦਿਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ, ਸਗੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਉਹ ਦਿਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ’ਸਰਹਿੰਦ ਫਤਿਹ’ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਦਲੇ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ: ਗੁਰੂ ਦਾ ਬੰਦਾ

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋੜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਉਦੋਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ (ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਚਿਣਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਨੂੰ ’ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ’ ਛਕਾ ਕੇ ’ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ’ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤੋਰਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੀਰ, ਇੱਕ ਨਗਾਰਾ, ਇੱਕ ਝੰਡਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮੁਖੀ ਸਿੰਘ (ਭਾਈ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਣ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਤੋਰਿਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਸੀ।

ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਦਾ ਮੈਦਾਨ: ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ

ਸਰਹਿੰਦ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸੋਨੀਪਤ, ਸਮਾਣਾ (ਜਿੱਥੇ ਜਲਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ), ਅਤੇ ਸਢੌਰਾ ਫਤਿਹ ਕੀਤੇ। 12 ਮਈ 1710 ਨੂੰ, ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੰਗ ਹੋਈ।

ਅਸਾਵਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ: ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਕੋਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫੌਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 48 ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੋਪਾਂ, ਹਾਥੀ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਕੋਲ ਸਾਧਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਦਾ ਥਾਪੜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਨ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਜੰਗ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ: ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਨਿਡਰਤਾ ਦਿਖਾਈ ਕਿ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ, ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਗਦੜ ਮਚ ਗਈ।

ਸਰਹਿੰਦ ਫਤਿਹ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ

ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਫਤਿਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ:

ਜਵਾਬਦੇਹੀ: ਜ਼ਾਲਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ) ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਪਹਿਲਾ ਗਵਰਨਰ: 14 ਮਈ 1710  ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਮੁੱਕਮਲ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿੱਤਣ ਮਗਰੋਂ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉਤੇ ਕੇਸਰੀ ਪਰਚਮ ਲਹਿਰਾ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਬਕਾਇਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਜਪਾਲ ਅਤੇ  ਬਾਬਾ ਆਲੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਲੌਦੀ ਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਗਵਰਨਰ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖ ਸਿੱਕੇ: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। 27 ਮਈ 1710 ਵਾਲੇ ਦਿਨ  ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾ ਦਰਬਾਰ-ਏ-ਆਮ,ਸਜਾਇਆ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਿੱਕਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਮੋਹਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਮਤ ਵੀ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਉਸ ਰਾਜ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਭਾਵ ਸਿੱਕੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸੋ 27 ਮਈ 1710 ਵਾਲੇ ਦਿਨ  ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਦਰਬਾਰੇ-ਆਮ ਸਜਾਇਆ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਿੱਕਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਮੋਹਰ ਚਲਾਈ। ਆਪ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਕਾ ਸਤਿਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਸਿੱਕੇ’ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਉਕਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸਨ: ’ਸਿੱਕਾ ਜ਼ਦ ਬਰ ਹਰ ਦੋ ਆਲਮ ਤੇਗ਼ਿ ਨਾਨਕ ਵਾਹਿਬ ਅਸਤ’ ਫ਼ਤਹਿ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹਿ-ਸ਼ਾਹਾਨ ਫ਼ਜਲਿ ਸੱਚਾ ਸਾਹਿਬ ਅਸਤ’ ਅਰਥਾਤ: ਸਿੱਕਾ ਚਲੇ ਦੋ ਜਹਾਨ ਉੱਤੇ, ਬਖ਼ਸ਼ਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ੀਆਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਤੇਗ ਨੇ ਜੀ। ਫਤਹਿ ਸ਼ਾਹਿ ਸ਼ਾਹਾਨ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ, ਮਿਹਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸੱਚੇ ਰੱਬ ਏਕ ਨੇ।ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਜੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਕਰੇ ਸਨ: ਜ਼ਰਬ ਬ-ਅਮਾਨੁ-ਦਹਿਰ, ਮੁਸੱਵਰਤ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੀਨਤੁ-ਤਖ਼ਤੁ, ਮੁਬਾਰਕ ਬਖ਼ਤ: ਭਾਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਅਸਥਾਨ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤਿ, ਧੰਨਭਾਗੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੋਂ ਹੈ।

ਇਹ ਸਿੱਕੇ ਸਨ 1710 ਈ: ਤੋਂ ਸਾਲ 1713 ਈ: ਤੱਕ ਬਕਾਇਦਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਿੱਕੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕਹਾਏ ਗਏ। ਇੰਜ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਇਹ ਸਿੱਕੇ ਆਜ਼ਾਦ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੋ ਨਿੱਬੜੇ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣੇ। ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਤ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਰਾਹਦਾਰੀਆਂ, ਅਸ਼ਟਾਮਾ ਆਦਿ ਦੇ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਮੋਹਰ ਬਣਵਾਈ,ਇਸ ਮੋਹਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਇੰਜ ਸਨ:-
ਦੇਗੋ ਤੇਗ਼ੋ ਫ਼ਤਹਿ ਓ ਨੁਸਰਤਿ ਬੇ-ਦਿਰੰਗ ਯਾਫ਼ਤ ਅਜ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ,: ਅਰਥਾਤ- ਦੇਗ ਤੇਗ ਜਿੱਤ ਸੇਵ ਨਿਰਾਲਮ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ-ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦਾ ਕਰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵਾਹਕ ਕਾਮੇਂ ਵਜੋਂ ਵਾਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਨਵਾਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਮਤ ਵੀ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਇਹ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਜ਼ਮੀਨੀ ਸੁਧਾਰ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਂਦਾਰੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਲਕਾਨਾ ਹੱਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦਾ ਕਰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋਇਆ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵ

ਸਰਹਿੰਦ ਫਤਿਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਗਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਕੇਵਲ ਲੜਾਕੂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ‘ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ’ (ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵਿਜੇ ਬੁਰਜ) ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਮਹਾਨ ਵਿਰਸੇ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।