ਜਨਮੇਜਾ ਜੌਹਲ ਦਾ ਖਾਸ ਫ਼ੀਚਰ “ਸ਼ੀਸ਼ਾ”/ਸ਼ੀਸ਼ਾ 12 ਅਚੰਭਾ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ

ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਚੰਭਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਾਪਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਦਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੱਜ ਇਹੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਅਚੰਭਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਸਨ। ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗਰਜ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਬੂਟਾ ਉੱਗਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਮਸ਼ੀਨ ਫੜੀ ਬੈਠਾ ਹੈ ਜੋ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕੋਨੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਜਵਾਬ ਵੀ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—”ਇਹ ਤਾਂ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸੀ।”

ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਤਰੱਕੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਖੋਜ, ਕੋਈ ਅਵਿਸ਼ਕਾਰ, ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਨੋਖੀ ਘਟਨਾ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਜੋ ਕਦੇ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

ਇਹ ਸੋਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇ ਘਟਣ ਦੀ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਹਰ ਗੱਲ ਸੰਭਵ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਉਦੋਂ ਅਸੰਭਵ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ਖ਼ਬਰੀ ਖ਼ਾਸ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਮਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਝੰਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਉਮਰ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਇੰਨਾ ਕੁਝ ਦੇਖ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਮਸ਼ੀਨ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਕਹੇਗਾ—”ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਲਵੇਗਾ, ਉਹ ਕਹੇਗਾ—”ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿ ਦੇਵੇ—”ਅੱਜ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।”

ਇਹ ਵਾਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਤਿਸ਼ਯੋਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੱਜ ਦੀ ਮਨੋਵਿਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਤਰਾਜੂ ਵਿੱਚ ਤੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਹਰ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ—”ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ?”

ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸਵਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਅਚੰਭਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਥੱਕ ਗਈ ਹੈ?

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭਾ ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਚੰਭਾ ਮਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਜਿਗਿਆਸੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਪੱਤੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੱਬ ਦੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਮ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਸਮਾਦ ਦੀ ਅੱਖ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਮਾਪਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਅਚੰਭਾ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦਿਨ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਣਾ ਵੀ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਨਵਾਂ ਗਿਆਨ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਵਾਲ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ—ਹੈਰਾਨੀ।

ਸ਼ਾਇਦ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਕਰ ਲਵੇ। ਉਹ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ‘ਤੇ ਵੱਸ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਨੂੰ ਬਦਲ ਲਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੋਗੁਣੀ ਕਰ ਲਵੇ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਖਿੜਦਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਦੇਖ ਕੇ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉੱਠਦੇ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤਰੱਕੀ ਅਧੂਰੀ ਰਹੇਗੀ।

ਕਿਉਂਕਿ ਅਚੰਭਾ ਹੀ ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਵੱਲ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਆਤਮ-ਬੋਧ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

-ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ