ਜਨਮੇਜਾ ਜੌਹਲ ਦਾ ਖਾਸ ਫ਼ੀਚਰ “ਸ਼ੀਸ਼ਾ”/ਸ਼ੀਸ਼ਾ 11 ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਹਾਰਨ ਦਾ ਡਰ

ਹਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੰਨੀ ਖਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿੰਨਾ ਖਤਰਨਾਕ ਹਾਰਨ ਦਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਰ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਹੁਦਾ ਖੋਹ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਾਰ ਦਾ ਡਰ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਵਿਵੇਕ, ਉਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਵੀ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਜਿਸ ਦਿਨ ਕੋਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ ‘ਤੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਗੂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਕੁਰਸੀ ਦਾ ਕੈਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਹਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਹਾਰ ਤੋਂ ਡਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੇ ਹੁੰਦੇ; ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਲੋਕ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਤਾੜੀਆਂ ਵਜਾਉਣ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚਾਪਲੂਸਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਘੇਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾਖ਼ਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜਦੋਂ ਸੱਚ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਅੰਦਰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਹਾਰਨ ਦਾ ਡਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾਅਰੇ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਤਰਕ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋਸ਼ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ੋਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਨਾਗਰਿਕ ਉਸ ਲਈ ਔਖਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਉਸ ਲਈ ਆਸਾਨ ਹੈ।

ਇਹ ਡਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਇਹ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਫ਼ਸਰ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਡਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਕੁਨ ਹਕੀਕਤ ਲੁਕਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਨਿਆਂ ਦਾ ਸਾਧਨ ਘੱਟ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਢਾਲ ਵੱਧ ਬਣਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਦਾ ਡਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਪੂਰੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਨਿਯਮ ਹੈ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਾਰ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਕੋਈ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦੀ।

ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਨਿਮਰਤਾ ਲਿਆਵੇ ਅਤੇ ਹਾਰ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ। ਜੇ ਜਿੱਤ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹਾਰ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੋਣਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਜੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇੱਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਸੱਤਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੱਦ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਕੱਦ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਿੰਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਕਿੰਨੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਾਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਹਾਰ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਰ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਾਰ ਦਾ ਡਰ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

-ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ