ਕਾਰਗਿਲ ਦੇ ਸਬਕ

ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਤਾਂ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਲੜਾਕੂ ਅੰਗ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂਕਿ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜਾਨੀ-ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਟਾਉਂਦਿਆਂ ਬਾਜ਼ੀ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਪਲਟਣ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਕਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਹਰਕਤ (ਫਾਇਰ ਐਂਡ ਮੈਨੂਵਰ) ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਹੁਣ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਹਰਕਤ ਜਾਂ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਬਣੇ ਮੌਕੇ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ। ਜੰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਕਿਸ਼ਨ ਪਾਲ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ ਤੋਂ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੜਾਕੂ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਗੰਨਰਾਂ (ਤੋਪਚੀਆਂ) ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਰਣਨੀਤਕ ਦਬਦਬਾ ਸਾਬਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਮੁਹਾਰਤ ਸਦਕਾ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਮਾਣ ਵਧਾਇਆ ਹੈ’। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਜੰਗ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਸਾਬਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਸਤੰਬਰ 2020 ਦੀ ਅਜ਼ਰਬਾਇਜਾਨ-ਅਰਮੀਨੀਆ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਡਰੋਨਾਂ ਨੇ ਬਾਜ਼ੀ ਅਜ਼ਰਬਾਇਜਾਨ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਪਲਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸਾਲ 2022 ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਰੂਸ-ਯੂਕਰੇਨ ਜੰਗ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਕੂੁਚ ਅਤੇ ਦਾਅਪੇਚਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਉਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੂੰ ਗੁਆ ਬੈਠੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ’ਤੇ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ 7 ਤੋਂ 10 ਮਈ 2025 ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ‘ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਧੂਰ’ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲਾਬਾਰੀ, ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਾ-ਇਰਾਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਲੈਟਫਾਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ, ਐਨ ਟਿਕਾਣੇ ’ਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ, ਰਾਕੇਟਾਂ ਅਤੇ ਡਰੋਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਿੱਚ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਲੜਾਕੂ ਅੰਗ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਮੰਗ ਉੱਠੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਪਾਸਾ ਪਲਟਦਿਆਂ ਉੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਠੰਢੇ ਬਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਰਗਿਲ ਜੰਗ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਜਨਰਲ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਆਮ ਜਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਬਿਆਨ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਉੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਆਪਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਕਾਰਨ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਹ ਖ਼ਦਸ਼ੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤਰੱਕੀਆਂ ਅਤੇ ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕੰਬੈਟ ਆਰਮਜ਼ ਨੂੰ ਲੜਾਕੂ ਸਹਾਇਕ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰਜੀਹ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਲੜਾਕੂ ਸਹਾਇਕ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਔਸਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ (ਬਿਹਤਰ) ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵਾਲੇ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਲੜਾਕੂ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਅਫ਼ਸਰ ਵੀ ਬਾਜ਼ੀ ਮਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਮ ਕੋਰਸਾਂ ਤੇ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਰੱਕੀਆਂ ਲਈ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਾਬਕਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਔਫ ਆਰਟਿਲਰੀ, ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਕੇ ਐੱਸ ਰਾਓ ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਟਿੱਪਣੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, “ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲੜਾਕੂ ਅੰਗ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਕਾਡਰ ਦਾ 28 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ (ਇਨਫੈਂਟਰੀ) 40 ਫ਼ੀਸਦੀ। ਜਦੋਂ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਦੇ 57 ਜਨਰਲ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਮਹਿਜ਼ ਚਾਰ ਜਨਰਲ ਹੀ ਆਏ ਹਨ।” ਇਹ ਅਸੰਤੁਲਨ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਫਾਇਰਪਾਵਰ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਰਲੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਣਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਗੰਭੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਹਥਿਆਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਲੜਾਕੂ ਅੰਗ ਗਰਦਾਨਣਾ ਵੱਡੀ ਗ਼ਲਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਫ਼ੌਜੀ ਉੱਚ-ਕਮਾਂਡ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਅਵੇਸਲੇਪਣ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜੰਗਾਂ ਕਾਰਗਿਲ, ਅਰਮੀਨੀਆ-ਅਜ਼ਰਬਾਇਜਾਨ ਜੰਗ, ਰੂਸ-ਯੂਕਰੇਨ ਜੰਗ, ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਧੂਰ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ-ਇਰਾਨ ਜੰਗ ਤੋਂ ਸਬਕ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਲੜਾਕੂ ਅੰਗ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।