ਦਿਲਚਸਪ  ਇਤਿਹਾਸ-ਇੰਡੀਆ (India) ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ

*ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ-ਇੰਡੀਆ, ਭਾਰਤ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ
ਔਕਲੈਂਡ, 02 ਜੂਨ, 2026 (ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਸਿਆਲਾ) – ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ (ਇੰਡੀਆ, ਭਾਰਤ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ) ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇ ਗਏ, ਸਗੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ। ਆਓ ਇਸ ਪੂਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀਏ:

ਇੰਡੀਆ (India) ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ?

ਇੰਡੀਆ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ (Indus River) ਨਾਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਸ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਫੈਲੀ ਸਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਯੂਨਾਨੀ (Greeks) ਪ੍ਰਭਾਵ: ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ (ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਜਿਵੇਂ ਸਿਕੰਦਰ) ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ‘ਸਿੰਧੂ’ (Sindhu) ਸ਼ਬਦ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਨੂੰ ‘ਇੰਡਸ’ (Indus) ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇੰਡਸ ਤੋਂ ਇੰਡੀਆ: ‘ਇੰਡਸ’ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਇੰਡੀਆ’ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਾਰਤ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਭਾਰਤ (Bharat) ਨਾਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

‘ਭਾਰਤ’ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੋ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ:
ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ: ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਭਾਰਤਵਰਸ਼’ ਜਾਂ ‘ਭਾਰਤ’ ਪਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ (ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ) ਰਾਜਾ ਸਨ।

ਭਰਤ ਕਬੀਲਾ (Vedic “tribe”): ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਰੀਆ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਭਰਤ’ ਸੀ। ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਸ ਪੂਰੇ ਖਿੱਤੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ (Hindustan) ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ?

ਇਹ ਨਾਮ ਫ਼ਾਰਸੀ (Persian) ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।

ਫ਼ਾਰਸੀ ਉਚਾਰਨ: ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਈਰਾਨ (ਫ਼ਾਰਸ) ਦੇ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਸ’ (S) ਅੱਖਰ ਨੂੰ ‘ਹ’ (H) ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਸਿੰਧੂ’ ਨਦੀ ਨੂੰ ‘ਹਿੰਦੂ’ (Hindu) ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਥਾਨ (Stan): ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਂ ਇਲਾਕੇ ਲਈ ‘ਸਥਾਨ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਸਤਾਨ’ (Stan) ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਹਿੰਦੂ’ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ’ (ਹਿੰਦੂਆਂ ਯਾਨੀ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ) ਪੈ ਗਿਆ।
ਧਿਆਨਯੋਗ: ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ‘ਹਿੰਦੂ’ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ (Indus Valley) ਕੀ ਹੈ?

ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਕੋਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ Indus Valley Civilisation ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਇਹ ਸਭਿਅਤਾ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਸਤਲੁਜ, ਰਾਵੀ, ਜੇਹਲਮ ਆਦਿ — ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ) ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ’ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੜੱਪਾ ਅਤੇ ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਸਨ। ਇਸੇ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ‘ਇੰਡੀਆ’ ਅਤੇ ‘ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ’ ਵਰਗੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਆਰਟੀਕਲ (Article – 1) ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: “India, that is Bharat, shall be a Union of States” (ਇੰਡੀਆ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਹੈ, ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਘ ਹੋਵੇਗਾ)। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ‘ਜੰਬੂਦੀਪ’ ਅਤੇ ‘ਆਰਿਆਵਰਤ’ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਆਓ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਦਿਲਚਸਪ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ: ਜੰਬੂਦੀਪ (Jambudvipa) – ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਛਾਣ
‘ਜੰਬੂਦੀਪ’ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ-ਜਾਮਣ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਟਾਪੂ (ਜੰਬੂ = ਜਾਮਣ, ਦੀਪ = ਟਾਪੂ/ਧਰਤੀ)। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ (Cosmology) ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਜੰਬੂਦੀਪ ਸੀ।
ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਨ:ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਜਾਮਣ (Jamun) ਦੇ ਰੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਜੰਬੂਦੀਪ ਪਿਆ।
ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ: ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ, ਮਹਾਨ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ (Inscriptions) ਵਿੱਚ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਲਈ ‘ਜੰਬੂਦੀਪ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ: ਬੌਧ ਅਤੇ ਜੈਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਪੂਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦਾ ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਨਿਪਾਲ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ) ਨੂੰ ‘ਜੰਬੂਦੀਪ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਦੇ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਬੂਦੀਪੇ ਭਾਰਤਖੰਡੇ…ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਰਿਆਵਰਤ (Aryavarta) – ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਪਛਾਣ
‘ਆਰਿਆਵਰਤ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ-ਆਰੀਆ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਸਥਾਨ ਜਾਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਜਿੱਥੇ ਆਰੀਆ ਰਹੇ ਹਨ।
ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ: ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਮਨੂਸਮ੍ਰਿਤੀ’) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, Hਿਮਾਲਿਆ ਪਰਵਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿੰਧਿਆਚਲ ਪਰਵਤ (ਮੱਧ ਭਾਰਤ) ਤੱਕ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ (ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ) ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ (ਅਰਬ ਸਾਗਰ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ‘ਆਰਿਆਵਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।
ਆਰੀਆ ਕੌਣ ਸਨ?: ‘ਆਰੀਆ’ (Aryan) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੂਲ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਜਾਤ ਜਾਂ ਨਸਲ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਭਿਅਕ, ਗੁਣਵਾਨ ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਰਿਆਵਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਬੰਧ: ਆਰਿਆਵਰਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ’ (ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਜਾਬ ਸੀ) ਤੋਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਆਰੀਆ ਲੋਕ ਪੂਰਬ (ਯੂ.ਪੀ., ਬਿਹਾਰ) ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਗਏ, ਆਰਿਆਵਰਤ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ, ਇੰਡੀਆ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ, ਜੰਬੂਦੀਪ ਅਤੇ ਆਰਿਆਵਰਤ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਇਸ ਮਹਾਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੌਰਾਂ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।
ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ‘ਇੰਡੀਆ’ ਅਤੇ ‘ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ’ ਨਾਮ ਪਏ, ਉਹ ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ — ਤਿੱਬਤ (ਚੀਨ), ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਹੈ: ਹਾਂ, ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਆਓ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਰਸਤੇ (Route) ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ:

ਸ਼ੁਰੂਆਤ (ਉਦਗਮ)-ਤਿੱਬਤ: ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤਿੱਬਤ (ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਵਤ ਲੜੀ) ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਲਦਾਖ: ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਨਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਲਦਾਖ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਲਦਾਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ – ਪਾਕਿਸਤਾਨ: ਲਦਾਖ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਇਹ ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਨਦੀ ਹੈ।
4.ਅੰਤ – ਅਰਬ ਸਾਗਰ: ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਨਦੀ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ (Arabian Sea) ਵਿੱਚ ਜਾ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ (1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ)ਸਾਲ 1947 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ (Partition) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ (ਸਤਲੁਜ, ਰਾਵੀ, ਬਿਆਸ, ਜੇਹਲਮ, ਚਨਾਬ) ਦਾ ਪੂਰਾ ਖੇਤਰ ‘ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ’ ਅਤੇ ‘ਅਖੰਡ ਭਾਰਤ’ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।
ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਲਦਾਖ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ (ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ, ਰਾਵੀ) ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੇਹਲਮ, ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਖੁਦ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਤੱਥ: ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ (Indus) ਦਾ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਇੰਡੀਆ’ ਇਸੇ ਨਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਹੈ।
ਸਿੰਧੂ ਪਾਣੀ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀ ਹੈ?
ਸਿੰਧੂ ਪਾਣੀ ਸਮਝੌਤਾ (Indus Waters Treaty) ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਸਾਲ 1947 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੰਡ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮਸਲਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ 19 ਸਤੰਬਰ 1960 ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਯੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ (World Bank) ਨੇ ਵਿਚੋਲੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।
ਆਓ ਸਮਝੀਏ ਕਿ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤਹਿਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੰਡ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਗਈ:
ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ (ਕੁੱਲ 6 ਨਦੀਆਂ)
ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤਹਿਤ ਛੇ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ — ਪੂਰਬੀ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਨਦੀਆਂ।

ਪੂਰਬੀ ਨਦੀਆਂ (Eastern Rivers) — ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ। ਨਦੀਆਂ: ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ।
ਅਧਿਕਾਰ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ (100%) ਹੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਇਸ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਬਿਜਲੀ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਪੀਣ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੱਛਮੀ ਨਦੀਆਂ (Western Rivers) — ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ
ਨਦੀਆਂ: ਸਿੰਧੂ (Indus), ਜੇਹਲਮ ਅਤੇ ਚਨਾਬ।
ਅਧਿਕਾਰ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਲਗਭਗ 80% ਪਾਣੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਭਾਰਤ ਦਾ ਹੱਕ: ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਭਾਰਤ (ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ) ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੀਮਤ ਵਰਤੋਂ (ਲਗਭਗ 20%) ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਇਸ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਬਣਾਉਣ (ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ ਰੋਕੇ – Run-of-the-river projects) ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਟੋਰ (ਡੈਮ ਬਣਾ ਕੇ ਰੋਕ) ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਇੰਨਾ ਖਾਸ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਾਇਮ: ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ 1965, 1971 ਅਤੇ 1999 (ਕਾਰਗਿਲ) ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਤਣਾਅ ਬਹੁਤ ਵਧਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਕਦੇ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਸਥਾਈ ਸਿੰਧੂ ਕਮਿਸ਼ਨ (Permanent Indus Commission): ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬੈਠਕਾਂ ਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ (Modify) ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੁਬਾਰਾ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।