ਬੁੱਧ ਸੰਵੇਦਨਾ/ਤੇਰਾ ਆਉਣਾ ਨੀ… ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਛੱਲ ਵਰਗਾ/ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੀਲੋਂ

ਸਮੁੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅਥਾਹ ਭੰਡਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਛੱਲ ਇੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ, ਹਰ ਜਵਾਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹਰ ਭਾਟਾ ਇੱਕ ਉੱਤਰ। ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਇੱਕ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦਾ, ਮੋੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਕਦੇ ਹੌਲੀ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ ਆਖ਼ਰ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪਛਾਣ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ, ਵਹਾਅ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਪਲਾਂ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ। ਛੱਲ ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਠਹਿਰਦੀ ਨਹੀਂ। ਬੱਦਲ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੀਂਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਫੁੱਲ ਮਹਿਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ।

ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਕਿਉਂ ਹਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ? ਵਿਛੋੜਾ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਮਿਲਣਾ ਅਤੇ ਵਿਛੜਨਾ ਇੱਕੋ ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਦੋ ਪੜਾਅ ਹਨ। ਨਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮਰਦੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦਾ ਜਨਮ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੋਹ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮੋਹ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਡਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਡਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬੇਚੈਨੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਬੈਚੇਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਦਰਦ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਛੱਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੱਲ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਆਉਣਾ ਤੇ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ। ਬੂੰਦ ਭਾਫ਼ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਬੱਦਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਮੀਂਹ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਨਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਰੂਪ ਬਦਲਣਾ, ਪਰ ਵਹਾਅ ਨਾ ਛੱਡਣਾ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ‘ਮੈਂ’ ਉਸ ਚੱਟਾਨ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਨਦੀ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।

ਜਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹਉਮੈ, ਓਨਾ ਹੀ ਛੋਟਾ ਵਹਾਅ। ਜਦੋਂ ‘ਮੈਂ’ ਪਿਘਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ‘ਅਸੀਂ’ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸੌਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਸਾਧਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਧਨਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਸੰਕਟ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੁੱਕਣ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਸੁੱਕਣ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਗੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨੀਅਤ ਗੰਦੀ ਹੋਈ। ਨਦੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਗੁਆਇਆ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਵੇਕ ਗੁਆਇਆ। ਆਪਣੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਗੁਆਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਅੰਦਰਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਸੁੱਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਰੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਫੜਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਹਿਣ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਅਨੁਭਵ ਸਮਝਣਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਗਣਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਬੰਧਨਾਂ ਦਾ ਕੈਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਹਰ ਛੱਲ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਆ…
ਛੂਹ…
ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ…
ਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਵਧ।
ਇਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ।
ਇਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਮੁੱਲ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਛੱਲ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਲਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ—ਪਿਆਰ, ਕਰੁਣਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ। ਇਹ ਖਰੀਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਸਿਰਫ਼ ਜੀਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਦੂਰਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—
“ਤੇਰਾ ਆਉਣਾ ਨੀ… ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਛੱਲ ਵਰਗਾ…”
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਛੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਛੂੰਹਦੇ ਹਨ, ਭਿਉਂਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਬਦਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਲਈ ਕ੍ਰਿਤੱਗ ਹੋਣਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ—
ਜੋ ਛੱਲ ਨੂੰ ਫੜਨ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਮੁੜਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਛੱਲ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੀਲੋਂ
9464370823