ਬੁੱਧ ਬਾਣ ਸਮਾਜ/ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਸਰਕਾਰ : ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ/ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੀਲੋਂ

ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਾਇਦੇ-ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ। ਪੁਲਿਸ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵੀ ਹੈ।
ਪੁਲਿਸ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਲੋਕ ਟੈਕਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਰਕਾਰ ਚੁਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰ ਹੈ, ਹਾਕਮ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਥਾਂ ਡਰ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਰਾਜ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤਾਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਅਤੇ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕੀ।

ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—

ਆਦਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਲਿਸ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਡਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਪੁਲਿਸ ਤੋਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤੰਗ-ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੱਤਾ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਲਿਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹਾਕਮ ਧਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨਿਰਪੱਖ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ “ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ” ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਆਸੀ ਦਬਾਅ, ਧਨ-ਬਲ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦੀ ਦਿਖੇ, ਤਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਭਰੋਸੇ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਵੱਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ, ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਤਿੰਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਾਕਤ ਕਿਸ ਕੋਲ ਹੈ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਿਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਕਿਸਦੇ ਅੱਗੇ ਹੈ।

ਸਮਾਜ : ਅਸਲ ਤਾਕਤ

ਸਮਾਜ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਲੋਕ ਹੀ ਵੋਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਟੈਕਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੋਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਬਣੇ ਢਾਂਚੇ ਹਨ। ਜੇ ਸਮਾਜ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਪੁਲਿਸ ਦੀ।

ਸਰਕਾਰ : ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ

ਸਰਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੰਮ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣਾ, ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬੇਇਤਬਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪੁਲਿਸ : ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ

ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਕਾਨੂੰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਰੋਕਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਹੁਕਮਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਟਕਰਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਕੀਕਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮਾਜ, ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ

ਸਰਕਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ, ਤਬਾਦਲੇ, ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ‘ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ

ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਰੋਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪੁਲਿਸ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਾਨੂੰਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਪੁਲਿਸ ਡਰ, ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਦਬਾਅ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।
ਅੱਜ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸੱਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ
ਜਦੋਂ—
ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ,
ਪੁਲਿਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ,
ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਡਰ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਵੇ,
ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁਲਿਸ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਆਦਰਸ਼ ਸਬੰਧ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣ?
ਸਮਾਜ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਵੇ,
ਸਰਕਾਰ ਜਵਾਬਦੇਹ ਹੋਵੇ,
ਪੁਲਿਸ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਵੇ,
ਕਾਨੂੰਨ ਸਭ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਤਦ ਹੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨਾ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਗੁਲਾਮ; ਉਸਦਾ ਅਸਲ ਫ਼ਰਜ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਧਿਰ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ ਤੋਂ ਭਰੋਸਾ ਚੁੱਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ, ਲੋਕ, ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੱਤਾ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਾਜ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਅਲਾਮਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।