ਪੁਸਤਕ ਸਮੀਖਿਆ/ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਪਲਾਹੀ
ਪੁਸਤਕ: ਵੱਖਰੇ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਪਾਂਧੀ
ਲੇਖਕ: ਕਮਲ ਧਰਮਸੋਤ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਬਾਬਾ ਬੂਟਾ ਰਾਮ ਧਰਮਸੋਤ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਗੁਆਰ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਫਗਵਾੜਾ
ਕਮਲ ਧਰਮਸੋਤ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਵੱਖਰੇ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਪਾਂਧੀ’ ਗੁਆਰ, ਵਣਜਾਰਾ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੋਜ-ਪਰਪੂਰ, ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਆਰ ਸਮਾਜ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ।
ਗੁਆਰ ਸਮਾਜ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਹਨਤੀ, ਨਿਡਰ, ਸਵੈ-ਮਾਣੀ ਅਤੇ ਘੁਮੰਤੂ (ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼) ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸਮਾਜ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅਣਖ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਸਮਾਜ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ।
ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਬਿਖੜੇ ਰਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਜ਼ੀ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ, ਸਰੀਰਕ ਕਲਾਬਾਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਬਾਜ਼ੀਗਰ’ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਇਸੇ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸਮਾਨ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਅਤੇ ਵਿਆਪਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ‘ਗੁਆਰ ਬੋਲੀ’ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮਸੋਤ, ਨਰਸੋਤ, ਲਾਲਕਾ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੋਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਬੀਲਾ-ਜੋੜ-ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਗੁਆਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਹਿਬਰ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਬਾਬਾ ਹਾਥੀ ਰਾਮ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਦੇਣ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬਾਬਾ ਹਾਥੀ ਰਾਮ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਗੁਆਰ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਪਛੜੇਪਣ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਤੋਰਨ ਲਈ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਹਾਥੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤੰਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
ਬਾਬਾ ਹਾਥੀ ਰਾਮ ਜੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਨੇਕਾਂ ਮਹਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਧੜ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ), ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਬਿੰਜਰਾਵਤ, ਬਾਬਾ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਗਣੀ ਬਰਛੇ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ), ਬਾਬਾ ਬਲੂ ਸ਼ਾਹ, ਬਾਬਾ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਸੇਵਾ ਲਾਲ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਲੇਖਕ ਕਮਲ ਧਰਮਸੋਤ ਨੇ ਹਵਾਈ ਦਾਅਵੇ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ, ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾਲੇ ਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਆਰ ਅਤੇ ਵਣਜਾਰਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਖੂਨ ਡੋਲ੍ਹ ਕੇ ਮਹਾਨ ਘਾਲਣਾਂ ਘਾਲੀਆਂ ਹਨ।
ਲੇਖਕ ਖੁਦ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ‘ਵੱਖਰੇ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਪਾਂਧੀ’ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਗੁਆਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼, ਆਣ-ਬਾਣ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਣਗੌਲੇ ਪ੍ਰੰਤੂ ਗੌਰਵਮਈ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਮੂਲ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ।
-ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਪਲਾਹੀ
-9815802070
Share this content:
Post Comment