ਮਹਾਭਾਰਤ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਤਰੰਗਿਨੀ ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਮਾਨਤਾ

ਹੈਦਰਾਬਾਦ, 9 ਨਵੰਬਰ – ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਹਣ ਦੀ ਰਾਜਤਰੰਗਿਨੀ, ਮਹਾਭਾਰਤ ਅਤੇ ਕੌਟਿਲਯ ਦੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੇ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਲਈ ਮੈਮੋਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਵਰਲਡ ਕਮੇਟੀ (MoWCAP) ਦੇ ਖੇਤਰੀ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਜਕਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮੇਟੀ ਦੀ 11ਵੀਂ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਛੇ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

ਇਹ ਤਿੰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜਤਰੰਗਿਨੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਧਰਮ, ਕਰਤੱਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਰਾਜਕਲਾ, ਕੂਟਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਕਲਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਦ ਆਰਟਸ (IGNCA) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਕੱਤਰ ਡਾ. ਸਚਿਦਾਨੰਦ ਜੋਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੋ

• ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ: ਕੌਟਿਲਯ (ਚਾਣਕਯ) ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਨ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, ਕੂਟਨੀਤੀ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਕਲਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
• ਮਹਾਭਾਰਤ: ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜੋ ਧਰਮ, ਕਰਤੱਵ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਰਾਜਤਰੰਗਿਨੀ: 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਲਹਣ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਾਠ, ਜੋ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯੂਨੈਸਕੋ ਮੈਮੋਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਵਰਲਡ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀ ਹੈ?

ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ 1992 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਫੋਟੋਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਰਗੇ ਕੀਮਤੀ ਲਿਖਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੈਮੋਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਵਰਲਡ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਜਿਸਟਰ 1995 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੇ ਮੈਮੋਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਵਰਲਡ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਕੀਮਤੀ ਲਿਖਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਵੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਜਿਸਟਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੁੱਲ 570 ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

ਗਲੋਬਲ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ

ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2025 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੈਮੋਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਵਰਲਡ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿੱਚ 72 ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੇ 74 ਨਵੇਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ ਨੀਤਸ਼ੇ ਦੁਆਰਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ, ਜੇਨੇਵਾ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਐਲਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ, ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਮਾਨਤਾ

ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਚੌਦਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ, ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ ਨੀਤਸ਼ੇ, ਵਿਲਹੈਲਮ ਕੋਨਰਾਡ ਰੋਂਟਗੇਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਾਰਲੋਸ ਚਾਗਾਸ ਦੁਆਰਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਿਸਰ ਦਾ ਇਥਾਫ ਅਲ-ਮਹਬੂਬ, ਜੋ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਰਬ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਅੰਗੋਲਾ, ਅਰੂਬਾ, ਕਾਬੋ ਵਰਡੇ, ਕੁਰਕਾਓ ਅਤੇ ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ ਤੋਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਮੋਢੀ ਰਾਡੇਨ ਅਜੈਂਗ ਕਾਰਟਾਨੀ, ਲੇਖਕ ਕੈਥਰੀਨ ਮੈਨਸਫੀਲਡ, ਅਤੇ ਸਵਿਸ ਯਾਤਰਾ ਲੇਖਕਾਂ ਐਨੇਮੇਰੀ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ੇਨਬਾਖ ਅਤੇ ਐਲਾ ਮੇਲਾਰਟ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਰਜਿਸਟਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਵੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੇਨੇਵਾ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਐਲਾਨਨਾਮਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ – ਨਾਮੀਬੀਆ ਦਾ 1991 ਦਾ ਵਿੰਡਹੋਕ ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ “ਗਿਆਨ ਭਾਰਤਮ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸਰਵੇਖਣ” ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ 16 ਮਾਰਚ, 2026 ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਮੀਰ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਲਈ “ਗਿਆਨ ਭਾਰਤਮ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸਰਵੇਖਣ” ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪਹਿਲ “ਗਿਆਨ ਭਾਰਤਮ ਮਿਸ਼ਨ” ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਘਰਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਮੱਠਾਂ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਭੂ-ਟੈਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਟਾਲਾਗ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸਰਵੇਖਣ ਰਾਹੀਂ 11.9 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ 800,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 440,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸ ਸਮੇਂ “ਗਿਆਨ ਭਾਰਤਮ ਪੋਰਟਲ” ‘ਤੇ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਚਾਰ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਪਛਾਣ, ਭੌਤਿਕ ਤਸਦੀਕ, ਸੂਚੀਕਰਨ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ।