ਜਨਮੇਜਾ ਜੌਹਲ ਦਾ ਖਾਸ ਫ਼ੀਚਰ “ਸ਼ੀਸ਼ਾ”/ਸ਼ੀਸ਼ਾ 10 ਸੀਮਤ ਸਮਝ ਦਾ ਸੰਸਾਰ

ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਚਰਜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮਝ ਤਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਮਝ ਇੱਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ ਸਰਬ-ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੀਮਤ ਸਮਝ, ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਅ, ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਹੱਦਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਝ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇੱਕੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਵੀ ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸੋਚ, ਉਸ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਰਦ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਝ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ, ਤਜਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਗੱਲ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੋ। ਗੌਰੀਆ ਆਪਣਾ ਆਲ੍ਹਣਾ ਇੱਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਬਇਆ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨਾਲ ਲਟਕਦਾ ਆਲ੍ਹਣਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਬੂਤਰ ਸਾਦਾ ਘੋਂਸਲਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੀਲ ਉੱਚੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਜਾਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਪੰਛੀ ਦੂਜੇ ਪੰਛੀ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਅਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਹਰ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਮਝ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਇਹੀ ਸਬਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹਿਰਨ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਹਿਰਨ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਅ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੱਖੀ ਛੱਤਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਮੱਕੜੀ ਜਾਲ ਬੁਣਦੀ ਹੈ, ਕੀੜੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬੀਵਰ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦਾ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ-ਸਮਰੱਥਾ ਜਾਂ ਆਈ.ਕਿਊ. ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕੇਵਲ ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਸਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਝ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਹਰ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸੀਮਤ ਸਮਝ ਨੂੰ ਅਸੀਮ ਸੱਚ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਝਗੜਿਆਂ, ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਟਕਰਾਵਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਸਿਆਣਪ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰੀਏ। ਅਸਲ ਸਿਆਣਪ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣੀਏ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਵੀ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ—ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸਮਝ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ’ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਵੀ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੱਚ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਿਮਰਤਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਉਸ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

-ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ