ਜਨਮੇਜਾ ਜੌਹਲ ਦਾ ਖਾਸ਼ ਫੀਚਰ “ਸ਼ੀਸ਼ਾ”/ਸ਼ੀਸ਼ਾ 17 ਵਰਦੀ ਦਾ ਘੁਮੰਡ/ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ

ਵਰਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ, ਫੌਜੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਵਰਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਹਾਰ, ਬੋਲਚਾਲ ਅਤੇ ਸੋਚ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਵਰਦੀ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੀ ਵਰਦੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਦੀ, ਸਿਆਸੀ ਵਰਦੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਹੁਦਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਦਿੱਖ ਵਰਦੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਾ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਚਾਹ ਪੀਂਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਕੁਰਸੀ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੁਰਸੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕੁਰਸੀ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਬੰਦਾ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੱਦ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ।

ਕਈ ਵਾਰ ਵਰਦੀ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਫੌਜ ਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦੇ ਦੀ—ਇਹ ਵਰਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੁਸੀਬਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਰਦੀ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਅਧਿਕਾਰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹੀ ਵਰਦੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਪਹਿਰਾਵਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ, ਸੇਵਾ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਵੀ ਇੱਕ ਰੁਤਬਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਹਉਮੈ ਵਧਾਉਣ ਲੱਗ ਪਵੇ ਤਾਂ ਵਰਦੀ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਗੁਆ ਬੈਠਦੀ ਹੈ।

ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਲੇਖਕ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਰੁਤਬਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਇੱਕ ਅਦਿੱਖ ਵਰਦੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਦੂਜੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਿੱਖਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਕਲਮ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮਕਸਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰੁਤਬਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਡੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ।

ਸਿਆਸਤ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵਰਦੀ ਪਹਿਨਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ, ਟਿਕਟ, ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਆਗੂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਅਦਿੱਖ ਵਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਕਈ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਉਹੀ ਲੋਕ ਹੇਠਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਧਨ ਵੀ ਇੱਕ ਵਰਦੀ ਹੈ। ਪੈਸਾ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬੋਲਣ ਦਾ ਢੰਗ, ਬੈਠਣ ਦਾ ਢੰਗ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਸਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪੈਸੇ ਦਾ ਘੁਮੰਡ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖਪਣ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਵਰਦੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠੀ ਬਿਰਤੀ ਦੀ ਹੈ। ਵਰਦੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ, ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਰੁਤਬਾ ਤਾਂ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕ ਵਰਦੀ ਪਹਿਨ ਕੇ ਹੋਰ ਨਿਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕ ਉਹੀ ਵਰਦੀ ਪਹਿਨ ਕੇ ਹਉਮੈ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—**ਵਰਦੀ ਬਿਰਤੀ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।**
ਪਰ ਚੰਗੀ ਵਰਦੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।

ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਵਰਦੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕੱਪੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਘੁਮੰਡ ਸਿਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹਿਨਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਵਰਦੀ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦਰਜ਼ੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੀ ਵਰਦੀ, ਕੁਰਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਹਿਰਾਵੇ, ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਰੁਤਬੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟੇ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕਿਉਂਕਿ ਅਹੁਦਾ ਉਤਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵਰਦੀ ਲਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕੁਰਸੀ ਖੁੱਸ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਰੁਤਬਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਵਰਤਾਓ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

-ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ