ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਬੇਤਾਜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ

ਮੁੰਬਈ, 1 ਅਗਸਤ – ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਜਗਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਕਰੋੜਾਂ ਦਿਲਾਂ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ‘ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਫ਼ੀ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਜਾਦੂ ਸੀ ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਪੰਜਾਬੀ, ਬੰਗਾਲੀ, ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਗੀਤ ਹੋਵੇ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਤਰਾਨਾ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਦੁਖਦਾਈ ਨਗ਼ਮਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੋਈ ਭਜਨ-ਕੱਵਾਲੀ, ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ ਨੇ ਹਰ ਗੀਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੂਹ ਨਾਲ ਗਾਇਆ।

ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਦਸੰਬਰ 1924 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਟਲਾ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਰਫ਼ੀ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲਗਾਅ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫ਼ਕੀਰ ਆਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਲ ਰਫ਼ੀ ਉਸ ਫ਼ਕੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕੀ ਪ੍ਰਤੀ ਚਾਹਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲਾਹੌਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀਨ ਨੇ ਰਫ਼ੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੌਕ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਫ਼ੀ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਬਾਕਾਇਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਵਾਹਿਦ ਖ਼ਾਨ, ਪੰਡਿਤ ਜੀਵਨ ਲਾਲ ਮੱਟੂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਨਿਜ਼ਾਮੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਗੁਰ ਸਿੱਖੇ।

ਰਫ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਜਨਤਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਮਹਿਜ਼ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਕੇ. ਐੱਲ. ਸਹਿਗਲ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਚਲੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਰਫ਼ੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਮਾਈਕ ਤੋਂ ਗਾ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਮੰਤਰ-ਮੁਗਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਹਿਗਲ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਰਫ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ।

ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ ਨੇ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1944 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ‘ਗੁਲ ਬਲੋਚ’ ਦੇ ਗੀਤ ‘ਸੋਹਣੀਏ ਨੀਂ ਹੀਰੀਏ ਨੀ’ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸਾਲ 1944 ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ‘ਪਹਿਲੇ ਆਪ’ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।

1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਿਆ। 1952 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ‘ਬੈਜੂ ਬਾਵਰਾ’ ਉਸ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨੌਸ਼ਾਦ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੇਠ ਗਾਏ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤ ਜਿਵੇਂ ‘ਓ ਦੁਨੀਆ ਕੇ ਰਖਵਾਲੇ’ ਅਤੇ ‘ਮਨ ਤੜਪਤ ਹਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕੋ ਆਜ’ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਿਵਾਈ। ਰਫ਼ੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ੂਬੀ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਲਚਕਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਜਿਸ ਵੀ ਅਦਾਕਾਰ ਲਈ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਉਸੇ ਅਦਾਕਾਰ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਢਾਲ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਲਈ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੇਵ ਆਨੰਦ ਲਈ ਗਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਅਲਬੇਲਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ ਲਈ ‘ਯਾਹੂ!’ ਵਰਗੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮਸਤੀ ਰਫ਼ੀ ਨੇ ਭਰੀ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ ਨੂੰ ਸੁਪਰਸਟਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੌਨੀ ਵਾਕਰ ਵਰਗੇ ਕਾਮੇਡੀਅਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਰਹੇ।

ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੌਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੌਸ਼ਾਦ, ਐੱਸ. ਡੀ. ਬਰਮਨ, ਸ਼ੰਕਰ-ਜੈਕਿਸ਼ਨ, ਓ. ਪੀ. ਨਈਅਰ, ਮਦਨ ਮੋਹਨ, ਕਲਿਆਣਜੀ-ਅਨੰਦਜੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤ-ਪਿਆਰੇਲਾਲ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਰਫ਼ੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਔਖੀ ਤੋਂ ਔਖੀ ਧੁਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ, ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ, ਗੀਤਾ ਦੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਵਰਗੀਆਂ ਦਿੱਗਜ ਗਾਇਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਦੋਗਾਣੇ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਰਤਨ ਹਨ।

ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਆਪਣੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਕਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਛੇ ਵਾਰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਵੋਤਮ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਸਾਲ 1967 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚੌਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ‘ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ’ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ‘ਕਯਾਮਤ ਸੇ ਕਯਾਮਤ ਤੱਕ’ ਦੇ ਗੀਤ ‘ਕਿਆ ਹੁਆ ਤੇਰਾ ਵਾਦਾ’ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਐਵਾਰਡ ਵੀ ਮਿਲਿਆ। 31 ਜੁਲਾਈ 1980 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਜਗਤ ਨੂੰ ਉਹ ਗਹਿਰਾ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ ਜਿਸ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮਹਿਜ਼ 55 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਮਹਾਨ ਫ਼ਨਕਾਰ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਨਿਕਲੀ, ਉਸ ਦਿਨ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿਣ ਆਏ ਸਨ।

ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਮਰ ਰਹੇਗਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ ਰੇਡੀਓ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ’ਤੇ ਓਨੇ ਹੀ ਚਾਅ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਗਾਇਕ ਅੱਜ ਵੀ ਰਫ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰੂਹਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ‘ਚੌਧਵੀਂ ਕਾ ਚਾਂਦ ਹੋ’ ਅਤੇ ‘ਯੇ ਦੁਨੀਆ ਯੇ ਮਹਿਫ਼ਿਲ’ ਵਰਗੇ ਅਣਗਿਣਤ ਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ।