ਲਿਵਰ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਦਵਾਈ

ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 13 ਫਰਵਰੀ – ਨਵੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ – Efficacy (ਕਰਗਰਤਾ) ਅਤੇ Safety (ਸੁਰੱਖਿਆ)। Efficacy ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਦਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੋਗ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨਾਂ ‘ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। Safety ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਵਾਈ ਦੇ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿੰਨੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਤੰਜਲੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਬੂਤ-ਅਧਾਰਤ ਦਵਾਈਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਿਸਰਚ ਮੁਤਾਬਕ, ਜਿਗਰ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਿਹਨਤੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਜਿਗਰ ਡਰੱਗ ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਤਲਬ ਜੋ ਵੀ ਦਵਾਈਆਂ ਅਸੀਂ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਐਲੋਪੈਥਿਕ ਅਤੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਪਯੋਗ ਨਾਲ Drug-Induced Liver Injury (DILI) ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

ਡਰੱਗ ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਜਿਗਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਜਿਗਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਡਰੱਗ ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਦਵਾਈਆਂ ਅਸੀਂ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਲਈ ਆਸਾਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਐਲੋਪੈਥਿਕ ਅਤੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਪਯੋਗ ਨਾਲ ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ DILI ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ ਜਿਗਰ ‘ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਿਸਰਚ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਕੀ ਜਿਗਰ ‘ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਠੀਕ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1321 ਮਰੀਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਰਿਸਰਚ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਐਕਿਊਟ ਲਿਵਰ ਫੇਲਿਅਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹੋਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਤੇ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੈਰਾਸੀਟਾਮੋਲ ਵਰਗੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਲਈਆਂ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਗਰਭਾਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਿਗਰ ਦਾ ਕੰਮ ਰੁਕਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੱਧ ਦੇਖੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਸਰਵਕਲਪ ਕਵਾਥ ਅਤੇ ਰਿਸਰਚ

ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸਰਵਕਲਪ ਕਵਾਥ, ਜੋ ਪੁਨਰਨਵਾ, ਭੂਮੀ ਆਂਵਲਾ ਅਤੇ ਮਕੋਯ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਾਈਟੋਕੇਮਿਕਲਜ਼ ਨੂੰ ਰਿਸਰਚ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਇਸਦਾ ਮਕਸਦ ਸੀ ਕਿ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਦਵਾਈ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਨਾਲ ਜਿਗਰ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੁਧਾਰੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ DILI ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੋਧ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜਿਗਰ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਬਨ ਟੈਟਰਾਕਲੋਰਾਈਡ (CCl4) ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਰਸਾਇਣ ਹੈ ਅਤੇ DILI ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਸਾਇਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨਸ਼ੀਲਤਾ ਘਟਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਵਕਲਪ ਕਵਾਥ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰਵਿਕਾਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸਨ:

ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਸਾਈਡੇਟਿਵ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਾ। ਮਾਈਟੋਕਾਂਡ੍ਰੀਆ, ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਵਰਹਾਊਸ ਹੈ, ਦਾ ਮੇੰਬਰੇਨ ਪੋਟੈਂਸ਼ੀਅਲ ਘਟਣਾ।

ਇਨ-ਵਿਟਰੋ ਅਤੇ ਇਨ-ਵਿਵੋ ਅਧਿਐਨ

ਜੋ ਰੀਐਕਟਿਵ ਆਕਸਾਈਡੇਟਿਵ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਅਤੇ MMP ਪੱਧਰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਰਸਾਇਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੱਧ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਡੋਜ਼-ਡਿਪੈਂਡੈਂਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘਟੇ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਲਿਵੋਗ੍ਰਿਟ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਮੁੜ ਸਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ-ਵਿਵੋ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਵਿਨਸਟਰ ਚੂਹੇ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਲਗਭਗ 9 ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀਰਮ ALT ਅਤੇ ਸੀਰਮ AST ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਰਿਸਰਚ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਰਵਕਲਪ ਕਵਾਥ ਜਾਂ ਲਿਵੋਗ੍ਰਿਟ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਹ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਡੋਜ਼-ਡਿਪੈਂਡੈਂਟ ਅਤੇ ਟਾਈਮ-ਡਿਪੈਂਡੈਂਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘਟੇ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਸੀਰਮ ਬਿਲੀਰੂਬਿਨ, ਜੋ ਪੀਲੀਆ (ਜੌਂਡਿਸ) ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ CCl4 ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਲਿਵੋਗ੍ਰਿਟ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਪੱਧਰ ਵੀ ਡੋਜ਼-ਡਿਪੈਂਡੈਂਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘਟਿਆ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਕਸਾਈਡੇਟਿਵ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਕਾਰਨ ਚੂਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧੇ ਹੋਏ ਕੋਲੈਸਟਰੋਲ ਅਤੇ ਯੂਰਿਕ ਐਸਿਡ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਵੋਗ੍ਰਿਟ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਸਿਲੀਮੇਰਿਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਐਲੋਪੈਥਿਕ ਦਵਾਈ ਹੈ, ਨਾਲ ਵੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਲਿਵੋਗ੍ਰਿਟ ਆਪਣੇ ਸਮਕੱਖ ਸਿਲੀਮੇਰਿਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।

CCl4 ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਯਕ੍ਰਿਤ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਇਬ੍ਰੋਸਿਸ, ਲਿੰਫੋਸਾਈਟਿਕ ਇਨਫਿਲਟ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਹੈਪਾਟੋਸੈਲੂਲਰ ਵੈਕੁਓਲੇਸ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਖਾਲੀ ਥਾਂਵਾਂ ਬਣਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਲਿਵੋਗ੍ਰਿਟ ਨੂੰ ਡੋਜ਼-ਡਿਪੈਂਡੈਂਟ ਅਤੇ ਟਾਈਮ-ਡਿਪੈਂਡੈਂਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਮੀ ਆਈ।

ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਟਾਕਸਿਕੋਲੋਜੀ

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਵੋਗ੍ਰਿਟ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਟਾਕਸਿਕੋਲੋਜੀ ਦਾ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਟੈਸਟ ਰੇਗੁਲੇਟਰੀ ਗਾਈਡਲਾਈਨਜ਼ ਅਤੇ OECD ਗਾਈਡਲਾਈਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 28 ਦਿਨਾਂ ਲਈ 1000 mg/kg ਡੋਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਦੂਸ਼ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਹਿਸਟੋਪੈਥੋਲੋਜੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ ਕਿ ਲਿਵੋਗ੍ਰਿਟ ਲੈਣ ਨਾਲ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਕੋਈ ਸਾਈਡ ਇਫੈਕਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਰਿਸਰਚ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਅਤੇ ਸਫੈਦ ਖੂਨ ਕਣਿਕਾਵਾਂ ਸਮੇਤ 118 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੈਰਾਮੀਟਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਫ ਹੋਇਆ ਕਿ ਲਿਵੋਗ੍ਰਿਟ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਪੌਦੇ-ਪੌਧਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।