ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀਕਰਨ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਤਰ: ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ/ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ

ਮੁੱਖ ਸਤਰਾਂ (Slogan):”ਪਸ਼ੂ ਜਗਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਪਾਣੀ। ਬਨਸਪਤੀ ਜਗਤ ਨਾ ਮੰਗੇ, ਬਹੁਤਾ ਪਾਣੀ।”

ਅੱਜ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ, ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮੁੱਕਣ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਕਾਰਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਹਿਰ ਫਸਲੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ (Diversification) ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਹੱਲ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਖੇਤੀ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ (Crop-Biodiversity) ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾ FAO (Food and Agriculture Organization) ਵੀ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ‘Agroecology’ (ਐਗਰੋ-ਇਕੋਲੋਜੀ) ਮਿਸ਼ਨ ਤਹਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਕੁਦਰਤੀਕਰਨ ਅਤੇ ਜੈਵ-ਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਹੀ ਹੈ [1.1-1.3]। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ—ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਜਗਤ—ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾਂਗੇ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ।ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੋ ਹਿਸਾਬਕੁਦਰਤ ਨੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ:ਪਸ਼ੂ ਜਗਤ (ਗਤੀਸ਼ੀਲ): ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਕੋਲ ਚੱਲ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਸਰੀਰਕ ਲੋੜਾਂ ਵੱਧ ਹਨ।ਬਨਸਪਤੀ ਜਗਤ (ਸਥਿਰ): ਜਿਸ ਕੋਲ ਪਾਣੀ ਆਪ ਚੱਲ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੂਟਾ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਖੜ ਕੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਮੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਨਸਪਤੀ ਜਗਤ ਦੀ ਇਹ ਸਥਿਰਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੂਚਕ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤਾ ਪਾਣੀ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਨਮੀ ਇਸ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਬਨਸਪਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਸ਼ੂ ਜਗਤ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰਨਾ (Flood Irrigation) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ।”ਪ੍ਰਾਣ-ਨਮੀ ਖੇਤਰ” (Prana-Moisture Zone) ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਖਾਲੀ ਵਿਧੀ (Furrow Irrigation) ਹੀ ਅਸਲ ਵਰਦਾਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਖਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਪੌਦੇ ਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੋਸ਼ਿਕਾਈ ਕਿਰਿਆ (Capillary Action) ਰਾਹੀਂ ਨੇਪਰੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖਾਸ ਵਾਤਾਵਰਣ (Particular Atmosphere) ਸਿਰਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ (ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ) ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾ ਅਤੇ ਨਮੀ ਦੇ ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ “ਪ੍ਰਾਣ-ਨਮੀ ਖੇਤਰ” (Prana-Moisture Zone) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਉਹ ਖਾਸ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜੋ ਪੌਦੇ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਸਥਾ ‘The Nature Conservancy’ (TNC) ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ PRANA ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਇਸੇ ਹਵਾ-ਨਮੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਜੀਵ (ਬੈਕਟੀਰੀਆ) ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਬੂਟੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਡ੍ਰਿਪ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਾਹਰੋਂ ਫਰਟੀਗੇਸ਼ਨ (ਰਸਾਇਣਾਂ) ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਖੇਤ ਵਿੱਚ ‘ਆਕਾਸ਼ ਤੱਤ’ (Space) ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ: 8×4 ਮਾਡਲਖੇਤੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀਕਰਨ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ (ਭੂਮੀ, ਗਗਨ, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਨੀਰ) ਦੇ ਕਾਰਗਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ (ਸਪੇਸ) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਹੈ, ਜੋ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਘਰੇਲੂ (Intra-crop) ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ (Inter-crop) ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਸਫਲ ਸਹਿ-ਫਸਲੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਗੰਨੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ 8 ਫੁੱਟ × 4 ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਹੈ।8 ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹਰ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਪੌਦੇ ਵੱਧ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਝੋਨੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ (ਜੋ ਖੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ), ਖਿੱਤੇ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਅਸਲੀ ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ) ਜਿਵੇਂ ਦੇਸੀ ਦਾਲਾਂ (ਛੋਲੇ, ਮਸਰ, ਮੂੰਗੀ, ਮਾਂਹ), ਤੇਲਬੀਜ (ਸਰ੍ਹੋਂ, ਮੂੰਗਫਲੀ), ਸਬਜ਼ੀਆਂ (ਆਲੂ, ਗੋਭੀ, ਪਿਆਜ਼, ਲਸਣ) ਅਤੇ ਮਸਾਲੇ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨਤੀਜੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਾਹਿਰ ਜਿਸ ਗੰਨੇ ਨੂੰ “ਪਾਣੀ ਖਾਣੀ ਫਸਲ” (Water guzzling crop) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਮਲਚਿੰਗ ਅਤੇ “ਪ੍ਰਾਣ-ਨਮੀ ਖੇਤਰ” ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਦਕਾ ਬਿਨਾਂ ਸਿੰਚਾਈ ਜਾਂ ਅੱਧੀ ਸਿੰਚਾਈ ਨਾਲ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਝਾੜ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, 8 ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ (ਮਿੰਨੀ ਟਰੈਕਟਰ/ਪਾਵਰ ਟਿਲਰ) ਰਾਹੀਂ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਵੀ 100% ਸਫਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬੱਚਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।ਸਿੱਟਾਕੁਦਰਤ ਜਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਬੀਜ ਦੀ ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ (Seed Placement) ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਕੇ ਖੇਤੀ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਖੇਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਡਲ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਸਲ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ, ਬਲਕਿ ਸਾਡਾ ਗਲਤ ਤਰੀਕਾ ਪਾਣੀ ਬਰਬਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀਕਰਨ ਦੀ ਇਸ ਸੋਝੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਖੇਤੀ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਥਾਈ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਹੱਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ
ਫਗਵਾੜਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ: ਕਪੂ੍ਰਥਲਾ
ਮੋਬਾਈਲ ਨੰਬਰ: 94635 71522