ਏ ਆਈ ਦੇ ਯੁੱਗ ’ਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਭਵਿੱਖ

‘ਏ ਆਈ ਤੁਹਾਡੀ ਨੌਕਰੀ ਖਾ ਜਾਵੇਗਾ।’’ ਪਿਛਲੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਹਫ਼ਤਾ ਲੰਘਿਆ ਹੋਵੇ ਜਦੋਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲਾਂ ਜਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਸੁਰਖੀ ਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਵੱਡੀਆਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਂਲੀਜੈਂਸ- ਏ ਆਈ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ’ਤੇ ਖਰਚ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ- ਕੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅੱਗੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ? ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੱਜ ਏ ਆਈ ਕੇਵਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਕੋਡ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੁਣ ਏ ਆਈ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪਰ ਕੀ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਮਹਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ‘ਹਾਂ’ ਜਾਂ ‘ਨਾ’ ’ਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵੱਡੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਜਿਵੇਂ ਭਾਫ਼ ਦਾ ਇੰਜਣ, ਬਿਜਲੀ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਜਾਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨੇ ਕੁਝ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੇ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਨਵੇਂ ਪੇਸ਼ੇ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਏ ਆਈ ਵੀ ਇਸੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਤੇਜ਼ ਲਹਿਰ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕ ਮੰਚ (World Economic Forum) ਦੀ ਫਿਊਚਰ ਔਫ ਜੌਬਜ਼ ਰਿਪੋਰਟ 2025 ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲ 2030 ਤੱਕ ਲਗਪਗ 92 ਮਿਲੀਅਨ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਜਾਂ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 170 ਮਿਲੀਅਨ ਨਵੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਹੈ।

ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਪਗ 78 ਮਿਲੀਅਨ ਨਵੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ- ਸੰਕਟ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਹੁਨਰ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਵਾਂ ਹੁਨਰ ਹੋਵੇਗਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੌਕੇ ਵਧਣਗੇ। ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਣਗੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣਗੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਕੋਸ਼ (International Monetary Fund) ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਲਗਪਗ 40 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਏ ਆਈ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੁਪਾਤ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਗਿਆਨ ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਏ ਆਈ ਨੌਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ ਸਗੋਂ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇਹ ਚਰਚਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਰਜਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਾਡੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਏ ਆਈ, ਡੇਟਾ ਸਾਇੰਸ, ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਡਿਜੀਟਲ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਏ ਆਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੌਕਾ ਸਾਬਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਹੌਲੀ ਰਹੀ ਤਾਂ ਇਹੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਭਰਮ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਏ ਆਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਲੜ ਰਿਹਾ, ਏ ਆਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਰਹੇ। ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ‘‘ਕੀ ਏ ਆਈ ਤੁਹਾਡੀ ਨੌਕਰੀ ਖਾ ਲਵੇਗਾ?’’ ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਏ ਆਈ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਖੁਦ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?’’ ਕੁਝ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਏ ਆਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਅਕਾਊਂਟੈਂਟ, ਅਧਿਆਪਕ, ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਵਕੀਲ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕਈ ਕੰਮ ਏ ਆਈ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਤੇਜ਼, ਕਿਫਾਇਤੀ ਅਤੇ ਵੱਧ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਣਗੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਨਮੋਲ ਕਰਮਚਾਰੀ ਉਹ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਏ ਆਈ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣਾਏਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਪਵੇਗਾ ਜਿੱਥੇ ਕੰਮ ਨਿਯਮ- ਆਧਾਰਿਤ, ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਡੇਟਾ ਐਂਟਰੀ, ਰੁਟੀਨ ਕਸਟਮਰ ਸਪੋਰਟ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਕਾਊਂਟਿੰਗ, ਸਧਾਰਨ ਅਨੁਵਾਦ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਛਾਂਟ, ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਵਰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਏ ਆਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ।