ਬੁੱਧ ਚਿੰਤਨ/ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੀ, ਪਰ ਜਿਉਣਾ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਕਿਉਂ/ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੀਲੋਂ

“ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਦੀਵੀਂ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੇਗਾਨੇ ਵੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਤੋਂ ਕੰਮ ਘੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਬਹੁਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਭਾਵੁਕਤਾ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਵਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜਿਉਣਾ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਪੈਂਦਾ ਹੈ! ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਸਾਹ ਆਪਣੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਆਪਣੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਉਂਦੇ-ਜਿਉਂਦੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਅਤੀਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗੀ।

ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਿਉਂਦਾ? ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲਾ ਜੀਵ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਾਪੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ, ਬੱਚੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ, ਪਰਿਵਾਰ, ਦੋਸਤ, ਸਮਾਜ ਦਾ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਫ਼ਰਜ਼ ਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਜਿਉਂਦਿਆਂ-ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੱਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਟਾਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ— “ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਾਂਗਾ।” ਪਰ ਉਹ “ਫਿਰ” ਕਈ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਜਿਉਣਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ। ਮਾਂ ਦਾ ਬੱਚੇ ਲਈ, ਪਿਉ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ, ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਮਾਜ ਲਈ ਜਿਉਣਾ—ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਜਿਉਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਜਿਉਣਾ—ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ। ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਜਿਉਣਾ ਪਿਆਰ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਜਿਉਣਾ ਗੁਲਾਮੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਂਝ ਅਸੀਂ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਬਾਸ਼ਿੰਦੇ ਹਾਂ।

ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਿਉਣਾ ਕੀ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਿਉਣ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਸੁਆਰਥ ਵੇਖੇ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ— ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਥਾਂ ਦੇਣਾ, ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਨਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹੀ ਸੂਤਰ ਇਹ ਹੈ: ਆਪਣੇ ਲਈ ਜੀਓ ਤਾਂ ਜੋ ਜੀਵਨ ਬਚਿਆ ਰਹੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਜੀਓ ਤਾਂ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰਥ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੈ, ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ “ਮੈਂ” ਵੀ ਬਚਿਆ ਰਹੇ ਅਤੇ “ਅਸੀਂ” ਵੀ। ਹੁਣ ਜਿਹੜੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਘਰ ਭਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਹੇਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਜਿਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਜਿਉਂਣ ਵਾਲੇ ਘਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੀਲੋਂ
9464370823