ਪੁਸਤਕ ਰਿਵਿਊ/’ਯੁੱਧਵੀਰ’ : ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਕਥਾ-ਲੋਕ
ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਸੂਹਾ ਉਹਨਾਂ ਕਥਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧੜਕਦੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਯੁੱਧਵੀਰ‘ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਯੁੱਧਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੱਲਦੇ ਮੌਨ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਰੂਪਾਇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ, ਸੱਤਾ ਦੀ ਮਨੋਵਿਰਤੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪੀੜ ਸਹਿਜ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ‘ਯੁੱਧਵੀਰ‘ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ-ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਯਥਾਰਥ-ਬੋਧ, ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਡੂੰਘਾਈ, ਕਥਾ-ਸ਼ਿਲਪ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੰਜਮ ਕਾਰਨ ਗੰਭੀਰ ਪਾਠ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕੇਵਲ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ।
ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਸੂਹਾ ਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਹੈ।“ਮਹਾਂਮਾਰੀ“ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਹੇ ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ, ਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਘਟਨ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਬਿਮਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਹੈ। “ਯੁੱਧਵੀਰ” ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸਿਰਲੇਖ ਕਹਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਔਖੇ ਮੋੜਾਂ ‘ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਸਮਿਤਾ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਵਿਆਖਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।“ਕਾਲੀ ਕਿਤਾਬ“ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੁਕਵੇਂ ਸੱਚ, ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਬੇਪਰਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਕਾਲੀ ਕਿਤਾਬ‘ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਅਕਸਰ ਲੁਕਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।“ਐਥੇ ਕੁ ਪਿੰਡ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਨਿਹਾਲਪੁਰ” ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਬਦਲ ਰਹੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਦਰਦਨਾਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ। ਵਿਕਾਸ, ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਚਿੱਤਰਣ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।
ਇਹ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। “ਰੂ-ਬ-ਰੂ” ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸਾਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਕਾਰ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।“ਸੱਥ” ਕਹਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਂਝ, ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸੰਵਾਦ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਮੂਹਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ‘ਯੁੱਧਵੀਰ‘ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਸੂਹਾ ਨਾ ਤਾਂ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕੇਵਲ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਾਠਕ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
-ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਸੂਹਾ
-8968933711
Share this content:
Post Comment