ਪਾਣੀਪਤ ਤੋਂ ਬੰਗਾਲ ਤੱਕ

(ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਾਬਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਯਾਨੀ ਕਿ 1398 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬਾਬਰ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਤੈਮੂਰ, ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਠਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਗਿਆਸੂਦੀਨ ਆਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਚੀਨ ਦੇ ਮਿੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਬੰਧ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵੀ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।) ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗ਼ੁੱਸਾ : 1905 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ। ਸੁਲ੍ਹਾ: 1911 ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੁੜ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਧੋਖਾ: ਮੀਰ ਜਾਫ਼ਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭੇਂਦੂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਰਗੇ ਨਾਮ। ਧਰਮ: 1906 ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦਾ ਬਣਨਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 1977 ਤੋਂ 2011 ਤੱਕ (34 ਸਾਲ) ਨਾਸਤਿਕ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਰਾਜ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ : ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ‘ਜਨ ਗਣ ਮਣ’ ਅਤੇ ‘ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ’ ਦੋਵੇਂ ਗੀਤ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਮਿਲੇ। ਸਾਮਰਾਜ: 1757 ਵਿੱਚ ਪਲਾਸੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਾਰਨ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਪਤਨ, 1857 ਵਿੱਚ ਬੈਰਕਪੁਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਬਗ਼ਾਵਤ ਅਤੇ ਫਿਰ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਚੜ੍ਹਾਅ ਤੇ ਉਤਰਾਅ। ਬਦਲਾ: 1946 ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟ ਐਕਸ਼ਨ ਡੇਅ। ਰਾਜਨੀਤੀ: 1947 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ।

ਤੁਸੀਂ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਪਿਆਰ ਕਰੋ ਜਾਂ ਨਫ਼ਰਤ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨੋਬੇਲ ਜੇਤੂ ਅਮਰਤਿਆ ਸੇਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ‘ਦਲੀਲਬਾਜ਼ ਭਾਰਤੀ’ (Argumentative Indian) ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਬੰਗਾਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਸੇਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਬਹਿਸ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਹੁਤ ਕਮਾਲ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਮੀਰ-ਗ਼ਰੀਬ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਿਖਾਈ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ।

ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੇਨ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 2004 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਦਮੀ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪੜਿ੍ਹਆ-ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਗ਼ਰੀਬ ਸੀ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਸੀ: ‘‘ਸਾਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਵਾ ਦੇਣਾ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਔਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।’’ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ, ਪਿਛਲੇ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ’ਤੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਹ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। 2021 ਦੇ ਉਲਟ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ‘‘ਦੀਦੀ, ਓ ਦੀਦੀ’’ ਵਾਲਾ ਤਾਅਨਾ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਇਸ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ‘ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਆਪਕ ਸੁਧਾਰ’ (ਐਸ ਆਈ ਆਰ) ਤਹਿਤ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ 27.10 ਲੱਖ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਵੋਟਰ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੋਟਰ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 11.63 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵੋਟਰ ਘਟ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਸਮੀਕਰਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗੜ ਗਏ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਦੀ ਵੋਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭਾਜਪਾ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮਮਤਾ ਬੈਨਰਜੀ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਲਈ ਇਹ ਲੜਾਈ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿਆਸੀ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਬਣਾ ਜਾਂ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਪੂਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੀ ਹੋਣੀ ’ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਵੇਗਾ।

ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਣਾ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਯੂ.ਪੀ. ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਆ ਰਹੇ ਹੋ ਤਾਂ ਬਸ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਜਾਓ। ਪਲਾਸੀ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਹੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ, ਜਿੱਥੇ 1757 ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਮਤਾ ਬੈਨਰਜੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਧਾਇਕ ਹਮਾਯੂੰ ਕਬੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸਿਆਸੀ ਜੰਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਮਾਯੂੰ ਕਬੀਰ ਨੇ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਵੋਟਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਮਮਤਾ ਬੈਨਰਜੀ ਦਾ ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਗੜ੍ਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।

ਤੁਸੀਂ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਬੇੜੇ (ਚੱਪੂ ਵਾਲੀ ਬੇੜੀ) ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਪਰ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਨਸਾਨ, ਇੱਕ-ਦੋ ਸਾਈਕਲ ਜਾਂ ਸਕੂਟਰ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਮੁਰਗੇ-ਮੁਰਗੀਆਂ ਹੀ ਸਵਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 900 ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ‘ਹਜ਼ਾਰਦੁਆਰੀ’ ਮਹਿਲ ਹੈ। ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇਹ ਮਹਿਲ 1837 ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਹਮਾਯੂੰ ਜਾਹ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਤਾਬ ‘ਆਈਨ-ਏ-ਅਕਬਰੀ’ ਦੀਆਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਅਸਲੀ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਂਭੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ- ਮਹਿਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਮਾਯੂੰ ਜਾਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਨਹੀਂ ਸੀ (ਜਿਸ ਨੇ ਰੌਬਰਟ ਕਲਾਈਵ ਹੱਥੋਂ ਪਲਾਸੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹਾਰੀ ਸੀ), ਸਗੋਂ ਉਹ ਮੀਰ ਜਾਫ਼ਰ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1757 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਦਲ-ਬਦਲੀ ਜਾਂ ਧੋਖੇ ਦੀ ਇਹ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਸਿਰਫ਼ ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਦਿਮਾਗ਼ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਅਤੇ ਧੂੜ ਭਰੀ ਸਿਆਸਤ ਵੱਲ ਮੁੜੀਏ, ਤਾਂ ਲੰਘੇ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ‘ਆਪ’ ਵਿੱਚ ਪਈ ਫੁੱਟ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ 7 ਵਿੱਚੋਂ 3 ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਬਾਕਾਇਦਾ ਭਾਜਪਾ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਮਗਰੋਂ ਸਿਆਸੀ ਸਫਾਂ ’ਚ ਕਾਂਬਾ ਛਿੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਨੇਹਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਭਾਜਪਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਬੰਗਾਲ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਛੱਡਣ ਦੇ ਰੌਂਅ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵੱਜਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕੋਲ ਰਾਜਭਾਗ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਹੀ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦਮ ’ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਸੁਫ਼ਨੇ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁੱਝ ਦਾਅ ’ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 500 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਅਜੇ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੈ।