ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 29 ਸਤੰਬਰ – ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ 10 ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਨੇ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਤਰਲ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ (LNG) ਟ੍ਰੇਨ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਾਬਰਮਤੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ LNG ਟ੍ਰੇਨ ਨੂੰ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦਿਖਾਈ। ਇਹ ਕਦਮ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਮੰਨੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। LNG ਟ੍ਰੇਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 1500 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਕਈ ਰੇਲਵੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਡਬਲ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ, ਕਵਚ ਟ੍ਰੇਨ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ, ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਸਿਗਨਲਿੰਗ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇ WAG-12 ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਲਈ ਮੇਨਟੇਨੈਂਸ ਸ਼ੈੱਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ LNG ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਟ੍ਰੇਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ’ਚ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। LNG ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਟ੍ਰੇਨ ਡੁਅਲ-ਫਿਊਲ (ਡੀਜ਼ਲ ਤੇ LNG) ਸਿਸਟਮ ’ਤੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਪਾਵਰ ਕਾਰਾਂ (DPCs) ਲਈ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਬਰਮਤੀ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟਿਡ ਕੋਚਿੰਗ ਡਿਪੋ ’ਚ 1400 HP ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ DPCs ਨੂੰ ਡੁਅਲ-ਫਿਊਲ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਮੋਡੀਫਾਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਨੂੰ ਡੀਜ਼ਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ LNG ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਅਸਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ’ਚ ਪਰਖਣ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਮੋਡੀਫਾਈਡ DPCs ਦਾ 2000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੀਲਡ ਟ੍ਰਾਇਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
40 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਡੀਜ਼ਲ ਦੀ ਖਪਤ ਹੋਵੇਗੀ ਘੱਟ
ਡੁਅਲ-ਫਿਊਲ ਸਿਸਟਮ ’ਚ LNG ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਡੀਜ਼ਲ ਦੀ ਖਪਤ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 40 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਟ੍ਰਾਇਲ ਡਾਟਾ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਫਿਊਲ ਦੀ ਲਾਗਤ ਤੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਆਕਸਾਈਡ ਤੇ ਪਾਰਟੀਕੁਲੇਟ ਮੈਟਰ ਵਰਗੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਇੰਜਣ ਨੂੰ ਫਿਊਲ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ LNG ਜਾਂ ਡੀਜ਼ਲ ’ਤੇ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਨਾਲ ਟ੍ਰੇਨ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਫਿਊਲ ਸਰੋਤ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡੀਜ਼ਲ ਦੀ ਲੋੜ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ LNG ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣ ਦੀ ਪਾਵਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਮੋਡੀਫਾਈਡ DPC ’ਚ ਲਗਭਗ 2200 ਲੀਟਰ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ LNG ਟੈਂਕ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਟੈਂਕ ’ਚ ਲਗਭਗ 850-900 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਵਰਤਣਯੋਗ LNG ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। LNG ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਟੈਂਕ ਲਗਭਗ 1,600 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਟ੍ਰੇਨ ਚਲਾਉਣ ’ਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਟ੍ਰੇਨ ’ਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਫਿਊਲ ਭਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਇੰਡੀਅਨ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਟੀਚਾ ਨੈੱਟ ਜ਼ੀਰੋ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਕਿਸ ਰੂਟ ’ਤੇ ਚੱਲੇਗੀ LNG ਟ੍ਰੇਨ?
ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲੀ LNG-ਡੀਜ਼ਲ ਡੁਅਲ-ਫਿਊਲ DEMU ਟ੍ਰੇਨ ਸਾਬਰਮਤੀ ਤੇ ਮਹੇਸਾਣਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ 8 ਡੱਬਿਆਂ ਵਾਲੀ ਨਾਨ-ਏਸੀ ਚੇਅਰ ਕਾਰ ਟ੍ਰੇਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਰੂਟ ਅਜੇ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਰੂਟ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਤੇ LNG ਟ੍ਰੇਨਾਂ ’ਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ?
ਦੋਵੇਂ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ alternative-fuel ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਫਿਊਲ-ਸੈੱਲ ਸਿਸਟਮ ਰਾਹੀਂ ਟ੍ਰੇਨ ’ਚ ਹੀ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ LNG ਟ੍ਰੇਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਇੰਟਰਨਲ-ਕੰਬਸ਼ਨ ਇੰਜਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਡੁਅਲ-ਫਿਊਲ LNG-ਡੀਜ਼ਲ ਸਿਸਟਮ ’ਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। LNG ਮੌਜੂਦਾ ਸਿਸਟਮ ’ਚ ਡੀਜ਼ਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 40 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਸਾਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਇੱਕ ਫਿਊਲ-ਸੈੱਲ ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਹੈ, ਜਦਕਿ LNG ਟ੍ਰੇਨ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਕ-ਈਂਧਨ ਸਿਸਟਮ ਹੈ ਜੋ ਡੀਜ਼ਲ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ
ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਨੇ 17 ਜੁਲਾਈ, 2026 ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਜੀੰਦ ਤੇ ਸੋਨੀਪਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਨੂੰ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦਿਖਾਈ ਸੀ। ਰੇਲ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਨੇ 25 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ 1200 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਸਫਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਤੇ 3200 ਲੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੀਜ਼ਲ ਦੀ ਬਚਤ ਕੀਤੀ। ਰਵਾਇਤੀ ਡੀਜ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨ ਦੇ ਉਲਟ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਵਿਚਕਾਰ ਰਸਾਇਣਕ ਕ੍ਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਟ੍ਰੇਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਇਕੱਲੀ ਚੀਜ਼ ਜਲ-ਵਾਸ਼ਪ ਹੈ; ਇਸ ’ਚ ਨਾ ਤਾਂ ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਟੇਲਪਾਈਪ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਟ੍ਰੇਨ ’ਚ 10 ਕੋਚ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਦੋ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਪਾਵਰ ਕਾਰਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਕੁੱਲ 2,400 kW ਦੀ ਪਾਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਲਿਥੀਅਮ ਆਇਰਨ ਫਾਸਫੇਟ ਬੈਟਰੀ ਤੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਸਟੋਰੇਜ ਸਿਲਿੰਡਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Post Comment