ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ: ਜੀਵਨ ਦੀ ਖੋਜ-ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੋਜ

ਜੇਤੇ ਦਾਣੇ ਅੰਨ ਕੇ ਜੀਆ ਬਾਝੁ ਨ ਕੋਇ ॥

ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਜੀਉ ਹੈ ਜਿਤੁ ਹਰਿਆ ਸਭੁ ਕੋਇ ॥

– ਔਕਲੈਂਡ, 05 ਜੂਨ, 2026 (ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਸਿਆਲਾ) – ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੰਗਤੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਸਚਾਈ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੁਕ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ, ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਅੱਜ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਗੁਰਬਾਣੀ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰੌੜ੍ਹਤਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ:

1. ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਜੀਉ ਹੈ-(ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਾਣੀ ਤੋਂ)

ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਾਣੀ (ਸਮੁੰਦਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।

• ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ (Evolution): ਲਗਭਗ 3.5 ਤੋਂ 4 ਅਰਬ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਇੱਕ-ਸੈੱਲ ਵਾਲੇ ਜੀਵ (Microorganisms) ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਕਣਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ।
• ਨਾਸਾ (NASA) ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ: ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਸੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੋ (Follow the water)। ਵਿਗਿਆਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।

2. ਜਿਤੁ ਹਰਿਆ ਸਭੁ ਕੋਇ (ਹਰਿਆਵਲ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ)

ਸ਼ਬਦ ‘ਹਰਿਆ’ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਰਥ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਨਸਪਤੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ (Photosynthesis) ਅਤੇ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

• ਧਰਤੀ ਦਾ ਹਰਾ ਹੋਣਾ: ਲਗਭਗ 2.4 ਅਰਬ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨਿੱਕੇ ਜੀਵਾਂ (Cyanobacteria) ਨੇ ਪਾਣੀ (H₂O) ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਕਸੀਜਨ ਬਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ‘ਹਰੀ-ਭਰੀ’ ਬਣੀ।
• ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਜਾਨ: ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹਰ ਬੂਟਾ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਪਾਣੀ ਸਦਕਾ ਹੀ ਹਰਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹੀ ਪੌਦੇ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਪਾਣੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਸੈੱਲ ਸੁੱਕ ਜਾਣਗੇ, ਹਰਿਆਵਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

3. ਪਾਣੀ: ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਸਾਇਣਕ ਆਧਾਰ (Universal Solvent)

ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।

• ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ: ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਰ ਜੀਵ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 60-70% ਅਤੇ ਕਈ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ 95% ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਦੌਰਾ, ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਾ ਪਚਣਾ, ਅਤੇ ਡੀ.ਐਨ.ਏ. (DNA) ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਾਇਣਕ ਅਮਲ ਤੁਰੰਤ ਰੁਕ ਜਾਣਗੇ।

ਕਮਾਲ ਦੀ ਸਚਾਈ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਸੁਣਾਈ: > ਜਿਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ, ਉਸ ਪਰਮ-ਸੱਚ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕੋ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਪਾਣੀ ਹੀ ਉਹ ਮੂਲ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜੀਵਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਹੱਸਦੀ-ਵਸਦੀ ਅਤੇ ਹਰੀ-ਭਰੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਪਾਣੀ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਹੈ? ਜਾਂ….

ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ (Vegetarian) ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਰਜੀਵ ਕੁਦਰਤੀ ਤੱਤ (Inorganic Compound) ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਮਾਸ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

ਪਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਪਹਿਲੂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

1. ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ:

ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰਸਾਇਣਕ ਸੂਤਰ H₂O (ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ) ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਮਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ 100% ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਹੈ।

ਪਰ ਕੁਦਰਤੀ ਪਾਣੀ (ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ, ਤਾਲਾਬਾਂ ਜਾਂ ਖੂਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਨਿਊਨਤਮ ਜੀਵ, ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵ (Microorganisms) ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛਾਣ ਕੇ ਜਾਂ ਉਬਾਲ ਕੇ ਪੀਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

2. ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਹਿਲੂ:

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੁਦ ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ (Life Force) ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

‘‘ਜੇਤੇ ਦਾਣੇ ਅੰਨ ਕੇ ਜੀਆ ਬਾਝੁ ਨ ਕੋਇ ॥ ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਜੀਉ ਹੈ ਜਿਤੁ ਹਰਿਆ ਸਭੁ ਕੋਇ ॥’’

ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਅੰਨ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਦਾਣੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਖੁਦ ਇੱਕ ਜੀਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਰੀ-ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਾਸ ਦੇ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਮਲਾਰ ਕੀ ਵਾਰ’ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼—ਚਾਹੇ ਉਹ ਅੰਨ ਹੋਵੇ, ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵਨਸਪਤੀ—ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ:

‘‘ਮਾਸੁ ਮਾਸੁ ਕਰਿ ਮੂਰਖੁ ਝਗੜੇ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਨਹੀ ਜਾਣੈ ॥

ਕਉਣੁ ਮਾਸੁ ਕਉਣੁ ਸਾਗੁ ਕਹਾਵੈ ਕਿਸੁ ਮਹਿ ਪਾਪ ਸਮਾਣੇ॥’’

ਅਤੇ ਇਕ ਥਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:-

‘‘ਅੰਨੁ ਦੇਵਤਾ ਪਾਣੀ ਦੇਵਤਾ ਬੈਸੰਤਰੁ ਦੇਵਤਾ ਲੂਣੁ ॥

ਪੰਜਵਾ ਪਾਇਆ ਘਿਰਤੁ ॥ ਤਾ ਹੋਆ ਪਾਕੁ ਪਵਿਤੁ ॥’’

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਣੀ, ਅੰਨ, ਲੂਣ, ਘਿਓ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਦਰਤੀ ਦਾਤਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ (ਪ੍ਰਾਣ) ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਜਾਂ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਦੀਆਂ ਤੰਗ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਝਗੜਨਾ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ।

ਜੇ ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣਾ ਹੋਵੇ: > * ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਮੁਤਾਬਕ: ਪਾਣੀ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।

• ਗੂੜ੍ਹੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੁਤਾਬਕ: ਪਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ‘ਜੀਉ’ (ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੋਮਾ) ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ ਹਰਾ ਜਾਂ ਜਿਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।

ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ:

ਪਾਣੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਸਾਇਣਕ ਯੋਗਿਕ (Chemical Compound) ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਪਰਮਾਣੂਆਂ (Hydrogen Atoms) ਦੇ ਇੱਕ ਆਕਸੀਜਨ ਪਰਮਾਣੂ (Oxygen Atom) ਨਾਲ ਸਹਿ-ਸੰਯੋਜਕ ਬੰਧਨ (Covalent Bond) ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਨ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਸਾਇਣਕ ਸੂਤਰ H₂O ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾ IUPAC ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਇਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ ‘ਵਾਟਰ’ (Water) ਜਾਂ ‘ਆਕਸੀਡੇਨ’ (Oxidane) ਹੈ।

ਆਮ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ’ਤੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਇੱਕ ਸਵਾਦਹੀਣ, ਗੰਧਹੀਣ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਰੰਗਹੀਣ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਤਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਘੋਲਕ (Universal Solvent) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਰ ਜੀਵਨ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

• ਭੌਤਿਕ ਅਵਸਥਾ: ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਠੋਸ (ਬਰਫ਼), ਤਰਲ (ਪਾਣੀ), ਅਤੇ ਗੈਸ (ਵਾਸ਼ਪ/ਭਾਫ਼)।
• ਵਿਗਿਆਨਕ ਨੋਟ (Scientific Note): ਵਿਗਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ 100% ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ H₂O ਦੇ ਅਣੂ ਹੋਣ) ਮਿਲਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕੁਦਰਤੀ ਖਣਿਜ (Minerals) ਅਤੇ ਗੈਸਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੁਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਂਆਂ ਹਨ।