ਸੀਮੈਂਟ ਫੈਕਟਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਣਸੁਣੀ ਆਵਾਜ਼– ਐਡਵੋਕੇਟ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ

ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਰੌਂਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਉੱਥੇ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ, ਵਿਨਾਸ਼ ਜੰਮਦਾ ਹੈ।”ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ “ਵਿਕਾਸ” ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਹੇਠ ਇੱਕ ਐਸੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਯੋਜਨਾ ਲਿਆਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੀਐਸ ਡਬਲਯੂ ਸੀਮੈਂਟ ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉੱਠਿਆ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਇਹ ਲੋਕਤੰਤਰ, ਵਾਤਾਵਰਣ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਨਤਕ ਸੁਣਵਾਈ – ਰਸਮ ਜਾਂ ਹਕੀਕਤ ? 14 ਜੁਲਾਈ 2025 ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ “ਰੈੱਡ ਕੈਟੇਗਰੀ” ਉਦਯੋਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਲੈਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 3000 ਤੋਂ 3500 ਲੋਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੰਚ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਫੈਕਟਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ”, ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ — ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ:

ਕੀ ਜਨਤਕ ਸੁਣਵਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ? ..ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਦੀ ਕਦਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ?

ਜੇ ਫੈਸਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤਾਂ ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਸੀ?

ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਖੋਕਲਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ

ਇਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਇੰਪੈਕਟ ਅਸੈਸਮੈਂਟ (EIA) – ਖੁਦ ਦੀ ਕਬੂਲੀ ਗਵਾਹੀ ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਈਆਈ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ: ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਧੇਗਾ, ਧੂੜ ਅਤੇ ਰਾਖ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਵੇਗਾ ,ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸਤਹੀ ਪਾਣੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ,ਆਵਾਜਾਈ ਕਾਰਨ ਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਧੇਗਾ ,ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਵੇਗਾ

ਜਦੋਂ ਕੰਪਨੀ ਆਪ ਇਹ ਮੰਨ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਖਤਰੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੀ ਪੱਕੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹਨ? ਧੂੜ ਅਤੇ ਰਾਖ ਸਿਰਫ਼ ਹਵਾ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਇਹ:

ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਮਾ ਅਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ,ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਅਤੇ ਸਾਸ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ,ਗਰਭਵਤੀ ਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਣਜੰਮੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਖਤਰਾ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ

ਕੀ ਇਹੀ ਵਿਕਾਸ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਦੇ ਬਦਲੇ ਸਿਹਤ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਮੰਗੀ ਜਾਵੇ?

ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ – ਸਿਰਫ਼ ਇਤਫ਼ਾਕ ? ਫੈਕਟਰੀ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਠਿਆਈ ਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ:

• ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਏ

ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਚਰਨ ਪਾਏ ,,ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਲੱਖਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੁੱਖਾਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਲੋਕ ਦੂਰ-ਦੂਰੋਂ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਈ ਆਈ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ।

ਕੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਰਾਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ’ਤੇ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣਗੀਆਂ?

ਕੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸ਼ੋਰ ਅਤੇ ਟਰੱਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਆਸਥਾ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ?

ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਮਸਲੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈਣ, ਤਾਂ ਚਿੰਤਾ ਵਾਜਬ ਹੈ।

ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ – ਸਵਾਲ ਬਿਨਾਂ ਜਵਾਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ:ਪੰਚਾਇਤਾਂ, ਕਲੱਬਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ

ਮੰਚਾਂ ’ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਇੱਥੇ ਚੁੱਪ ਹਨ

ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ: ਕੀ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਨ? ਕੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਉਦਯੋਗਪਤੀਆਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਹਨ? ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨੇਤਾ ਖਾਮੋਸ਼ ਕਿਉਂ ਹਨ? ਇਹ ਦੋਸ਼ ਗੰਭੀਰ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਨੌਂ-ਦਸ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ – ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਡਿੱਗਤਾ ਲੋਕ ਲਗਾਤਾਰ 9–10 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਫੈਕਟਰੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ: ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ

ਆਪਣੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਲਈ

ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਹੀ ਅਣਸੁਣੇ ਰਹਿ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅੰਤਿਮ ਸਵਾਲ – ਵਿਕਾਸ ਕਿਸ ਲਈ ? ਵਿਕਾਸ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੁਧਾਰੇ, ਨਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਆਸਥਾ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਏ। ਜੇ ਫੈਕਟਰੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਤਾਂ: ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਅਸਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਅਹਿਮੀਅਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਪੂਰੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ?

“ਵਿਕਾਸ” ਅਤੇ “ਵਿਨਾਸ਼” ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਲਕੀਰ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਡਰੇ ਹੋਣ, ਜਦੋਂ ਸਵਾਲ ਬੇਜਵਾਬ ਹੋਣ, ਜਦੋਂ ਆਸਥਾ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ — ਤਦ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮਾਡਲ ਮੁੜ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਹੈ। ਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਣਸੁਣੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਵੇਗੀ।ਲੋਕ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਪੂਰੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਸਮੀਖਿਆ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ। ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਰਾਹ ਉਹੀ ਸਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚੱਲੇ — ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਅਣਸੁਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।