ਲਿਵਰ ਸਿਰੋਸਿਸ (Cirrhosis) ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ – ਡਾ ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਐਮ ਡੀ

15, ਨਵੰਬਰ – ਲਿਵਰ ਸਿਰੋਸਿਸ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲੱਗਾਤਾਰ ਲਿਵਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮ (scar tissue) ਬਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਟਿਸ਼ੂ ਲਿਵਰ ਦੇ ਸਾਧਾਰణ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਲਿਵਰ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰਨ (Causes)
ਲਿਵਰ ਸਿਰੋਸਿਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹਨ:

1. ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ: ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰੋਸਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ ਲਿਵਰ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
2. ਹੈਪਾਟਾਈਟਿਸ ਵਾਇਰਸ: ਹੈਪਾਟਾਈਟਿਸ B, ਹੈਪਾਟਾਈਟਿਸ C, ਅਤੇ ਹੈਪਾਟਾਈਟਿਸ D ਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲਿਵਰ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਸਿਰੋਸਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
3. ਨਾਨ-ਐਲਕੋਹਾਲਿਕ ਫੈਟੀ ਲਿਵਰ ਡਿਜ਼ੀਜ਼ (NAFLD): ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਵਰ ਵਿੱਚ ਚਰਬੀ ਜਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਟਾਪੇ, ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਲੈਸਟਰਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਾਨ-ਐਲਕੋਹਾਲਿਕ ਸਟੀਟੋਹੈਪਾਟਾਈਟਿਸ (NASH) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਿਰੋਸਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
4. ਆਟੋਇਮਿਊਨ ਬਿਮਾਰੀਆਂ: ਆਟੋਇਮਿਊਨ ਹੈਪਾਟਾਈਟਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਖੁਦ ਲਿਵਰ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
5. ਪਿਤ ਨਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ: ਜਨਮਜਾਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਜੋ ਪਿਤ ਨਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
6. ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ: ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਨ ਜਾਂ ਕੁਝ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ।
7. ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ: ਹੀਮੋਕ੍ਰੋਮੈਟੋਸਿਸ (ਲੋਹੇ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ), ਵਿਲਸਨ ਡਿਜ਼ੀਜ਼ (ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ), ਸਿਸਟਿਕ ਫਾਈਬ੍ਰੋਸਿਸ ਆਦਿ।
ਲੱਛਣ (Symptoms)
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਲੱਛਣ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਵਧਣ ‘ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ:

· ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ
· ਭੁੱਖ ਨਾ ਲਗਣਾ
· ਜੀ ਮਚਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਲਟੀਆਂ ਹੋਣਾ
· ਭਾਰ ਘਟਣਾ
· ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਜਾਂ ਬੇਆਰਾਮੀ
· ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਖਰਾਸ਼ ਜਾਂ ਛਾਲੇ ਪੈਣਾ
· ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਟخਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਜ (Edema)
· ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਜਾਣਾ (Ascites)
· ਤਵਚਾ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਪੀਲਾ ਪੈਣਾ (Jaundice)
· ਖੁਜਲੀ ਹੋਣਾ
· ਹਥੇਲੀਆਂ ਦਾ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਣਾ (Palmar Erythema)
· ਮਾਨਸਿਕ ਉਲਝਣ, ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਦਿਕਕਤ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ (Hepatic Encephalopathy) – ਇਹ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਲੱਛਣ ਹੈ।
· ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤੇ ਵਧਣਾ ਘਟਣਾ ਜਾਂ ਛਾਤੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ (Gynecomastia)
ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ (Diagnosis)
ਸਿਰੋਸਿਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਟੈਸਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:
1. ਬਲੱਡ ਟੈਸਟ:
· ਲਿਵਰ ਫੰਕਸ਼ਨ ਟੈਸਟ (LFT): ਇਸ ਵਿੱਚ ਐਲਬਿਊਮਿਨ, ਬਿਲੀਪੁਬਿਨ ਅਤੇ ਲਿਵਰ ਐਨਜ਼ਾਈਮਾਂ (ALT, AST, ALP) ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
· ਕੋਆਗੂਲੇਸ਼ਨ ਟੈਸਟ (INR): ਖੂਨ ਜਮਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਲਈ।
· ਕਾਰਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ: ਹੈਪਾਟਾਈਟਿਸ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਟੈਸਟ, ਆਟੋਇਮਿਊਨ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਆਦਿ।
2. ਇਮੇਜਿੰਗ ਟੈਸਟ:
· ਅਲਟਰਾਸਾਊਂਡ: ਇਸ ਨਾਲ ਲਿਵਰ ਦਾ ਆਕਾਰ, ਸਤਹ ਅਤੇ ਪਿਤ ਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
· ਫਾਈਬ੍ਰੋਸਕੈਨ (Fibroscan): ਇਹ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅਲਟਰਾਸਾਊਂਡ ਹੈ ਜੋ ਲਿਵਰ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ (ਸਖ਼ਤਾਪਣ) ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰੋਸਿਸ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
· CT ਸਕੈਨ ਜਾਂ MRI: ਲਿਵਰ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤਸਵੀਰ ਲੈਣ ਲਈ।
3. ਲਿਵਰ ਬਾਇਓਪਸੀ (Liver Biopsy): ਇਹ ਸਿਰੋਸਿਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ “ਗੋਲਡ ਸਟੈਂਡਰਡ” ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਿਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟੁਕੜਾ ਨਿਕਾਲ ਕੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਲਾਜ (Treatment)
ਲਿਵਰ ਸਿਰੋਸਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਪੂਰਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਲਾਜ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ, ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੈ।
1. ਕਾਰਨ ਦਾ ਇਲਾਜ:
· ਸ਼ਰਾਬ ਛੱਡਣਾ: ਜੇ ਸ਼ਰਾਬ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਦਮ ਹੈ।
· ਹੈਪਾਟਾਈਟਿਸ ਦਾ ਇਲਾਜ: ਹੈਪਾਟਾਈਟਿਸ B ਅਤੇ C ਲਈ ਐਂਟੀਵਾਇਰਲ ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਦਬਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
· ਵਜ਼ਨ ਘਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ: NAFLD/NASH ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ।
2. ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਵ:
· ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਭੋਜਨ ਖਾਓ।
· ਨਮਕ (ਸੋਡੀਅਮ) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਕਮ ਕਰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਾ ਭਰੇ।
· ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਵਿਅਯਾਮ ਕਰੋ।
3. ਦਵਾਈਆਂ:
· ਡਿਊਰੈਟਿਕਸ (Diuretics): ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜਮਾ ਹੋਏ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਨਮਕ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ।
· ਲੈਕਟੂਲੋਜ਼ (Lactulose): ਮਾਨਸਿਕ ਉਲਝਣ (Hepatic Encephalopathy) ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ।
· ਬਲੀਡਿੰਗ ਰੋਕਣ ਲਈ ਦਵਾਈਆਂ।
4. ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ:
· ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ (Ascites): ਪੇਟ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨਿਕਾਲਣ ਲਈ ਪੈਰਾਸੈਂਟੇਸਿਸ (Paracentesis) ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
· ਭੈਣ-ਨਾੜੀਆਂ ਦਾ ਫੁੱਲਣਾ (Varices): ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਟਣ ਅਤੇ ਖੂਨ ਬਹਿਣ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਐਂਡੋਸਕੋਪੀ ਦੁਆਰਾ ਬੈਂਡ ਲਾਗਾਉਣਾ ਜਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
5. ਲਿਵਰ ਟਰਾਂਸਪਲਾਂਟ (Liver Transplant): ਜੇ ਲਿਵਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲਿਵਰ ਬਦਲਣਾ ਹੀ ਇੱਕਮਾਤਰ ਇਲਾਜ ਹੈ।
ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ (Prevention & Precautions)
1. ਸ਼ਰਾਬ ਨਾ ਪੀਓ: ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੀਓ।
2. ਸੰਤੁਲਿਤ ਭੋਜਨ ਖਾਓ: ਤਾਜ਼ੇ ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਲੋ-ਫੈਟ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਡਾਇਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ। ਤਲੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜੰਕ ਫੂਡ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ।
3. ਵਜ਼ਨ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰੱਖੋ: ਇਸ ਨਾਲ ਨਾਨ-ਐਲਕੋਹਾਲਿਕ ਫੈਟੀ ਲਿਵਰ ਡਿਜ਼ੀਜ਼ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਘਟੇਗਾ।
4. ਹੈਪਾਟਾਈਟਿਸ ਤੋਂ ਬਚਾਅ: ਹੈਪਾਟਾਈਟਿਸ B ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਗਵਾਓ। ਹੈਪਾਟਾਈਟਿਸ B ਅਤੇ C ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲਿੰਗ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸੂਈਆਂ ਸਾਂਝਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਦੇ ਹਨ।
5. ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ: ਬਿਨਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਸਲਾਹ ਦੇ ਕੋਈ ਵੀ ਦਵਾਈ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੈਰਾਸਿਟਾਮੋਲ) ਨਾ ਲਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਲਿਵਰ ‘ਤੇ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
6. ਨਿਯਮਿਤ ਚੈਕਅਪ: ਜੇ ਲਿਵਰ ਸਿਰੋਸਿਸ ਹੈ, ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚੈਕਅਪ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹੋ ਤਾਂ ਜੋ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕੇ।
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਝਾਅ: ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲਿਵਰ ਸਿਰੋਸਿਸ ਦੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲੱਛਣ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।